بەرهەڤکرن: تیما ڤەکۆلینێن گاڤ تیڤی

بەراهی:

سەرکردەیێن "چارچۆڤەیێ هەماهەنگییێ" یێ شیعی ل ئیراقێ، وەک نوینەرێن مەزنترین فراکسیۆنا پەرلەمانی، پشتی قویناغەکا مانۆرێن سیاسی کو ب مەهان ڤەکێشا، ل سەر راسپاردنا بازرگان عەلی زەیدی بۆ پێکئینانا حکومەتا ئیراقێ ئێکدەنگ بوون. ئەڤە ژی بزاڤەک بوو بۆ دەرکەفتن ژ گرێیا سیاسی (الانغلاق السياسي)، زێدەبوونا ناکۆکییان دناڤبەرا هێزێن شیعی و فشارێن ئەمریکا.

پاشخانەیا ئابۆری یا سەرۆکوەزیرێ راسپاردی و نەبوونا ناکۆکییان دناڤبەرا وی و ناڤەندێن هێزا سیاسی دا و پێدڤییا ئالییێن جودا-جودا ب ئێکئالیکرنا دۆسیەیا پێکئینانا حکومەتێ، وەک فاکتەرێن هێزێ دهێنە دیتن بۆ دەربازکرنا حکومەتا وی د پەرلەمانی دا. لێ د هەمان دەم دا، ئەو هەڤکێشەیا سیاسی یا ئالۆز کو د ئەنجام دا بوویە ئەگەرێ هەلبژارتنا وی، دێ خۆ ل سەر سروشتێ هەلبژارتنێن حکومەتا وی و رێیێن رویبرویبوونا وان ئاستەنگێن مەزن یێن کو دێ ل هەمبەر وی بن سەپینیت، چ ل سەر ئاستێ قەیرانێن ئابۆری، ئەمنی و سیاسی یێن ناڤخۆیی بن، یان ژی پەیوەندییێن دەرڤە یێن کو تووشی هەژیانێن توند بووین هەڤدەم ل گەل شەڕێ ڤێ دویماهییێ یێ ئیرانێ-ئەمریکا/ئسرائیلێ، ئەو شەڕێ کو ب رەنگەکێ بێ-وێنە بژاردەیێن رۆهن ئێخستینە بەرسینگێ ئیراقێ دا کو خالا جهگیربوونا خۆ یا هەرێمی دناڤ ڤێ هەڤرکییا چارەنڤیسساز دا بۆ وەلاتێن دەڤەرێ دیار بکەت.

ئەڤ شرۆڤەیە سروشتێ وان ئاستەنگان ڤەدکۆلیت یێن کو رویبروی حکومەتا نوی یا ئیراقێ دبن و دەلیڤەیێن وێ بۆ ئاراستەکرنا رێرەوێ ئیراقێ بەرەڤ ئاراستەیەکی جودا ژ وی رێرەوێ دژوار یێ حکومەتا پێشتر تێدا ب دویماهی هاتی.

"چارچۆڤەیێ هەماهەنگییێ".. درێژکرنا رەوشا ڤەگوهاستنێ

ئەنجامێن هەلبژارتنێن ئیراقێ کو ل چریا دویێ یا 2025 هاتنەکرن، بوونە ئەگەرێ گرێیەکا سیاسی ل دۆر پێکئینانا حکومەتێ کو نێزیکی پێنج مەهان بەردەوام بوو. ژبەر کو بەلاڤبوونا کورسییان بوویە ئەگەرێ زێدەبوونا بەربژاران بۆ پۆستێ سەرۆکوەزیران و تێکهەلبوونا ئەجێندا و ئاراستەیێن وان، ئەڤ چەندە بوویە ئەگەرێ پارچەبوونێ دناڤ هێزێن "چارچۆڤەیێ هەماهەنگییێ" دا، کو ئەرکێ بەربژارکرنا سەرۆکێ حکومەتێ ل سەر ملێن وانە و دەرکەفتنا ناکۆکییەکا ئاشکرا دناڤبەرا سەرۆکوەزیرێ پێشتر نووری مالکی، کو بەربژارییا وی ژ ئالییێ سەرۆکێ ئەمریکا دۆنالد ترەمپ ڤە هاتە رەتکرن و سەرۆک وەزیرێ کاربرێکەر محەمەد شیاع سوودانی، کو ئەو ژی پاشی تووشی رەخنە و تێبینیێن ئەمریکا بوو. ئەڤە بوو پالدەرەک بۆ لێگەریان ل بەربژارەکێ سازانێ، هەتا ئالییێن ناکۆک ل سەر بەربژارکرنا بازرگان و بەنکدار عەلی زەیدی یێ (41سالی) بۆ وی پۆستی رێککەفتین. ل 27ێ نیسانا 2026ێ ژ ئالیێ سەرۆککۆماری ڤە هاتە راسپاردن، ب وی مەرجی د هەیاما مەهەکێ دا حکومەتا خۆ پێشکێشی پەرلەمانی بکەت بۆ دەنگدانێ.

هەلبژارتنا عەلی زەیدی نە بتنێ ب ناکۆکی و هەڤرکییا دناڤبەرا هێزێن "چارچۆڤەیێ هەماهەنگییێ" ڤە گرێدایی بوو، کو نێزیکی 175 کورسییێن پەرلەمانی هەنە و پترییا وان ژی نوینەرێن ملیشیایێن چەکدار یێن سەر ب ئیرانێ ڤە نە یان ژی بەرەڤانییێ ژ سیاسەتا ئیرانێ دکەن، بەلکو کاریگەرییا شەڕێ دناڤبەرا ئیرانێ ژ ئالییەکی و ئەمریکا و ئسرائیلێ ژ ئالیێ دی ڤە ژی ل سەر هەبوو.

ل ئیراقێ، پارچەبوونا شیعی یا دروست دناڤبەرا دو بژاردەیان دا بوو: ئێک، پێکئینانا حکومەتێ دناڤ شەڕی دا، کو سەرۆکێ جڤاتا دادوەری فائق زێدان سەرکرداتییا ڤی ئاراستەیی دکر و هندەک هێزێن شیعی پشتەڤانی لێ دکر. دو، چاڤەرێکرن هەتا کو ئەنجامێن شەڕێ ئیرانێ دیار ببن، پترییا هێزێن چارچۆڤەیی و ئیران ژی ل پشت ڤی ئاراستەیی بوو کو دۆسیەیا پێکئینانا حکومەتا ئیراقێ وەک کارتەکا دانوستاندنێ ل گەل ئەمریکا ددیت. پێدڤییا ڤێ چەندێ ژی ئەو بوو کو ڤالاهییا سیاسی د حکومەتێ دا بهێتە هێلان بۆ مسۆگەرکرنا وێ یەکێ بەغدا چو گاڤان نەهاڤێژیت کو نە ل گەل بەرژەوەندییێن ئیرانێ بن.

نە یا سەیرە بێژین پترییا هێزێن "چارچۆڤەیێ هەماهەنگییێ" ژی حساباتێن خۆ یێن تایبەت ل دۆر ئەنجامێن شەڕی هەبوون. ل گۆرەیی پێدڤییان، د بەرهەڤبوون حکومەتەکێ پێکبئینن کو بەردەوامییێ بدەتە پرۆژەیێ ئیرانێ، ئەگەر ئیران ژ رویبرویبوونا خۆ یا سەربازی ب ئێکگرتی دەرکەفتبا، یان ژی گوهۆرینەکێ د ئاراستەیی دا بکەن و ل گەل سیاسەتا ئەمریکا بچن ئەگەر شەڕ ببایە ئەگەرێ ژناڤچوونا رژێما ئیرانێ. بریارا پاشئێخستنا ئێکئالیکرنا حکومەتا ئیراقێ ب ئاراستەیێ شەڕێ ئیرانێ ڤە گرێدایی بوو و سەرکردەیێن شیعی یێن کەڤن یێن کو نەشیاین پیڤەرەکێ سەرەکی بۆ سروشت و ئاراستەیێن حکومەتێ د دەما شەڕی دا دابنن، رابوون ب کڕینا دەمی و ئەڤ چەندە هەتا قویناغا راگرتنا شەڕی یا بێ ئەنجامێن ئێکئالیکەر بەردەوام بوو، ل گەل وان زیانێن کویر یێن گەهشتینە ئیراقێ کو ژ پشتەڤانەک بۆ ئابۆرێ ژناڤچوویی یێ ئیرانێ، بوو گۆرەپانەک بۆ بەرفرەهکرنا شەڕێ ئیرانێ ب رێیا ئارمانجکرنا وەلاتێن جیران ژ ئالییێ ملیشیایان ڤە.

عەلی زەیدی ژ ئالییێ سەرکردەیێن چارچۆڤەیی ڤە هاتە هەلبژارتن، ژبەر کو ئەو سەر ب چینا بازرگانێن گەنج یێن تێکهەل ل گەل رەوشا سیاسی و گرێبەستێن حکۆمی و د هەمان دەم دا ژ ئالییێ سیاسی ڤە ل گەل چو ئالییەکی ناکۆک نەبوو، رەنگڤەدانا وێ رەوشا نەزەلالییێ بوو ل دۆر ئەنجامێن شەڕی و ئەگەرێن نویبوونەڤە یا وی. ئەڤە ژی یا پێدڤی بوو بۆ درێژکرنا رەوشا ئیراقێ د قویناغەکا ڤەگوهاستنێ یا نەئێکئالیکری دا، کو ئەگەر شەڕ د هەیاما مەها راسپاردنێ دا نوی ببایەڤە، دشیان ژ بەربژارکرنێ پاشڤەبچن و کەسەکێ دی یێ سیاسی دەستنیشان بکەن.

شەڕ و تێکچوونا سەقامگیرییا ئیراقێ

شەڕێ ڤێ دویماهییێ دناڤبەرا ئیرانێ ژ ئالییەکی و ئەمریکا و ئسرائیلێ ژ ئالییێ دی ڤە، کو تێدا دەستدرێژییێن ئیرانێ ل سەر وەلاتێن کەنداڤا عەرەبی، ئوردن و ئیراقێ ب خۆ ژی هەبوون، تێکچوونەکا جەوهەری د خالا سەقامگیرییا ئیراقێ یا هەرێمی دا ئاشکرا کر، دبیت ئەڤ تێکچوونە فاکتەرێ هەرە-سەرەکی بیت بۆ پترییا قەیرانێن ناڤخۆیی یێن نوکە یێن ئیراقێ.

د رەوشا شەڕی دا یا ئاشکرا بوو کو ئاستێ ب ناڤداچوونا ملیشیایێن ئالیگرێن ئیرانێ دناڤ سازییێن حکومەتا ئیراقێ دا و ئاستێ چەکداری و شیانێن وان گەلەک ژ پێشبینییێن هەرێمی و ئەمریکا زێدەتر بوون. ئەڤە دژی وان پشتراستکرنێن فەرمی یێن ئیراقێ بوو کو ل سەر شیانێن ژچەککرنا ملیشیایان و سەپاندنا دەستهەلاتا دەولەتێ د رژد بوون و یا ئاشکرا بوو ئەڤە ژ شیانێن حکومەتا پێشتر د چارچۆڤەیێ پێکهاتەیا دا وێ و هێزێن پشتەڤان بۆ وێ مەزنترە.

د راستی دا، ملیشیایێن شیعی د سالێن ئێکێ یێن حکومەتا محەمەد شیاع سوودانی (2022-2026) دا، چ ب رێیا سیستەمێ "حەشدا شەعبی" بیت یان ب شیانێن خۆ یێن سەربخۆ، هەژموونا خۆ د دیمەنێ گشتی یێ ئیراقێ دا و د ناڤ دلێ سازییێن ئەمنی، سەربازی و سیاسی و هەتا ئابۆری و خزمەتگۆزاری دا ژی بهێزتر کر.

هەرچەندە حکومەتا سوودانی سەقامگیرییەکا ئەمنی یا رێژەیی هەبوو، لێ ئەو یا "نەرم" بوو و ئەگەرێ وێ بۆ دو فاکتەرێن سەرەکی ڤەدگەریت: ئێک، ڤەکێشانا رەوتا سەدری، کو هەڤرکێ سەرەکی یێ هێزێن چارچۆڤەیی یە بۆ هەڤکێشەیا سیاسی. دو، پشکدارییا ملیشیایێن سەرەکی د حکومەتا سوودانی دا ب رێیا پۆستێن سیاسی و ئیداری و گرێبەستێن ئابۆری یێن مەزن ل گەل دەولەتێ، ل گەل وان گرێبەستێن کو کۆمپانییا "ئەلموهەندیس" وەرگرتین، کو وەک باسکێ ئابۆری یێ "حەشدا شەعبی" هاتییە دامەزراندن.

ئەو هەڤکێشەیا کو حکومەتا ئیراقێ یا پێشتر ل سەر هاتییە پێکئینان ل سەر بنەمایێ گریمانییەکا نیڤ-ئاشکرا بوو: "سوودانی سۆز دا کو ملیشیایێن چەکدار ب رێیا سیاسی کۆنترۆل بکەت و رەفتارا وان یا سەربازی بەرەڤ پشکدارییا د ژیانا حزبی یا مەدەنی دا بگوهۆریت." ئەڤ گریمانە ب رەزامەندییەکا نهێنی ژ ئالییێ ئیدارەیا سەرۆکێ ئەمریکا یێ پێشتر جۆ بایدن ڤە هاتبوو پێشوازیکرن.

هەلویستێ ئەمریکا بەرانبەر حکومەتا پێشتر ئەو دەلیڤە دروستکرن هەلویستەکێ عەرەبی و کەنداڤی ژی کو بزاڤێ بکەت رەوشا ئیراقێ ل گەل ئالۆزییێن وێ هەمبێز بکەت. لێ گەشبینی ل دۆر سەرکەڤتنا ڤان هەمی گاڤ و هەلویستان، ب رەنگەکێ دراماتیکی ژ رۆژێن ئێکێ یێن شەڕێ ڤێ دویماهییێ ڤە ژناڤچوو، ل وی دەمێ ملیشیایان ب سەدان هێرش کرینە سەر وەلاتێن کەنداڤ، ئوردن، هەرێما کوردستانێ و بارەگایێن سەر ب هەوالگیری و لەشکەرێ ئیراقێ ڤە ل بەغدا و بەسرە.

لەورا ئەڤرۆ سەرژنوی-دەستنیشانکرنەک بۆ رەوشا ئیراقێ ل سەر ئاستێ هەرێمی و ناڤدەولەتی دهێتە کرن و ئەڤە د گۆتارا ئەمریکا دا رەنگڤەدایە ل وی دەمێ ب رەنگەکێ ئێکسەر حکومەت ب ڤەشارتنا دەستدرێژییێن ملیشیایان تۆمەتبار کری.

ئاستەنگێن رویبروی حکومەتا نوی یا ئیراقێ دبن

● ئێک: دۆسیەیا ملیشیایان

شەڕی چەندین ئەنجام ل دۆر پێناسەکرنا رەوشا ملیشیایان ل ئیراقێ و سنۆرێن هەژموونا وان ئاشکرا کرن. ئەزموونا تێکهەلکرنا ملیشیایان د ژیانا سیاسی دا ب شکەستنێ ب دویماهی هات. پێدڤییە نوکە ئیراق ب رۆهنی بەرسڤێ بدەت کا سنۆرێن یاسایی دناڤبەرا "دەستەیا حەشدا شەعبی" وەک سازییەکا فەرمی و وان گرۆپێن چەکدار یێن هێشتا ل ژێر سیبەرا "حەشدێ" دا کاردکەن چنە. گەهشتن ب چارەسەرییەکێ ئەرکەکێ ب ساناهی نینە، لێ فشارێن ئەمریکا دێ زەیدی ئێخنە بەرسینگێ چەندین داخوازان، وەک:

1.  بەلاڤبوونا جۆگرافی: ئەرێ دێ بەلاڤبوونا هێزێن "حەشدا شەعبی" ل دەڤەرێن سنۆری، ناڤەندێن باژێرێن سەرەکی و سنۆرێ هەرێما کوردستانێ هێتە کێمکرن و رادەستی لەشکەری هێتە کرن.

2.  ئاستێ چەکدارییێ: ب تایبەتی چەکێ گران وەک مۆشەک و فرۆکەیێن بێ فرۆکەڤان. ئەرێ دێ بکارئینانا ڤان چەکان بتنێ بۆ لەشکەرێ ئیراقێ هێتە سنۆردارکرن.

3.  کۆمپانییا ئەلموهەندیس: سەرژنوی-هەلسەنگاندنا گرێبەستێن وێ و ئەو ئەردێن ل دەڤەرێن جودا-جودا یێن ئیراقێ گرتین و کرینە بارەگایێن هێرشان.

4.  چالاککرنا یاسایان: دژی هەلگرێن چەکێ نەفەرمی، کۆمکرنا چەکێ ملیشیایان و گرتنا بارەگایێن وان یێن بێ-مۆلەت.

5.  قەدەغەکرنا پشکدارییا ملیشیایان: د حکومەتێ دا و دەستپێکرنا پرۆسەیا لادانا نوینەرێن وان ژ پۆستێن بلند یێن سازییێن مەدەنی و ئەمنی.

● دو: دۆسیەیا قەیرانا ئابۆری

ئیراق رویبروی قەیرانەکا ئابۆری یا ئالۆز دبیت، پشکەک ژ وێ پەیوەندی ب سروشتێ ئابۆرێ پشتگەرم ب پەترۆلێ ڤە هەیە. دائێخستنا دەرتەنگا هورمز ژ ئاليیێ ئیرانێ ڤە بوویە ئەگەرێ راوەستاندنا هنارتنا پەترۆلا ئیراقێ و دروستبوونا کورتئینانەکا دارایی. هەروەسان، فشارێن ئابۆری یێن ئەمریکا و سزایێن ل سەر کەس و کۆمپانییان و راگرتنا هنارتنا دۆلاری بۆ ئیراقێ، کاریگەرییێن مەترسیدار ل سەر رەوشا ئابۆری یا ئیراقێ هەنە.

ل سەر ڤی بنەمایی، شیانێن زەیدی بۆ گوهۆرینەکا مەزن د پێکهاتەیا ئابۆری دا سنۆرادارن، لێ دشێت ل قویناغا ئێکێ، بزاڤان بۆ ڤەکرنا دەرگەهان ل گەل ئالییێ ئەمریکا بۆ کێمکرنا فشارێن ئابۆری بکەت. ل قویناغا دویێ، دشێت چاکسازییێن ب مفا ل سەر ئاستێ سیستەمێ بەنکی و سادەکرنا رێکارێن گرێبەستان د سازییێن بیرۆکراتی دا بکەت.

● سێ: نویژەنکرنا پەیوەندییان دناڤبەرا پێکهاتە و هێزێن سیاسی دا

حکومەتا زەیدی، ئەگەر سەرکەڤت، دێ رویبروی ئاستەنگێن سەرەکی بیت د گەهشتنا ب هەڤسەنگییێ دناڤبەرا پێکهاتەیان دا. دۆسیەیا بەلاڤبوونا "حەشدا شەعبی" ل دەڤەرێن سوننەنشین دێ ئێک بیت ژ دۆسیەیێن جددی. هەروەسان، پێدڤییە پشتراستییێن فەرمی بدەتە هەرێما کوردستانێ، چ ل سەر ئاستێ لێکتێگەهشتنێن ئابۆری و دارایی بن یان ژی ئالۆزییێن ئەمنی. ل سەر ئاستێ ناڤخۆیی یێ شیعی، دێ ئاستەنگێ سەرەکی ئەو بیت کا حکومەتا زەیدی دشێت پەیوەندییێن "رەوتا سەدری" ل گەل دیمەنێ سیاسی ئاسایی بکەتەڤە یان نە.

چار: سەرژنوی-هەڤسەنگکرنا پەیوەندییێن دەرڤە

پەیڤا نهێنی بۆ سەرژنوی-هەڤسەنگکرنا پەیوەندییێن دەرڤە یێن ئیراقێ ئیرانە. هەتا پشتی دەستدرێژییێن ئیرانێ ل سەر وەلاتێن کەنداڤ، دەوروبەرێ عەرەبی داخوازا هەلویستەکێ دوژمندارانە ژ ئیراقێ بەرانبەر ئیرانێ ناکەت، بەلکو داخوازا هەلویستەکێ هەڤسەنگ دکەت کو رۆلێ ئیراقێ دناڤ کویراتییا وێ یا عەرەبی دا بپارێزیت.

ژبەر کو ملیشیایێن شیعی ل هەمبەر پەیوەندییێن دەرڤە یێن ئیراقێ ئاستەنگن، نامەیێن ئەرێنی کو سەرۆکوەزیرێ نوی دشێت پێشکێش بکەت، ب دانانا پلانەکا کاری بۆ چارەکرنا ڤێ دۆسیەیێ. دێ چاڤ ل وێ یەکێ بن کا حکومەتا زەیدی دێ نوینەرێن ملیشیایان ب خۆ ڤە گریت یان نە، ژبەر کو واشنتۆنێ هەڤکارییا خۆ ب ڤی مەرجێ سەرەکی ڤە گرێدایە.

دەرئەنجام

عەلی زەیدی نە بژاردەیێ ئێکێ یێ چو ئالییەکێ "چارچۆڤەیێ هەماهەنگییێ" یان هێزێن دی بوو، لێ د هەمان دەم دا هەتا نوکە چو ئالییەکی رەت نەکرییە. د رەوشا ئیراقێ دا، ئەڤە نووچەیەکێ باشە و مەودایەکێ ددەتە سەرۆکێ راسپاردی بۆ پێکئینانا حکومەتا خۆ، لێ د هەمان دەم دا وی دئێخیتە ل ژێر فشارا هەمی ئالییان.

ب هەلسەنگاندنا کۆما ئاستەنگێن ل هەمبەر حکومەتا وی، چارەکرنا قەیرانا ملیشیایان و گەفێن وان یێن ناڤخۆیی و دەرڤە، دێ بیتە بابەتێ ناڤەندی و دێ وەک پیڤەرەک بۆ سەرکەڤتن یان شکەستنا حکومەتا وی هێتە دیتن.

لێ سەرکەڤتنا زەیدی د دەربازکرنا حکومەتا خۆ دا ل سەر ئاستێ ناڤخۆ، دبیت ببیتە دەستپێکا رێیەکا پری ستری کو قەیرانێن مەزن و ئالۆزییێن ناڤخۆیی تێدا بن، ب تایبەتی ئەگەر حکومەتێ گاڤێن جددی بۆ چارەکرنا کێشەیا ژچەککرنا ملیشیایان هاڤێتن.

ب تنێ رازيبوونا هێزێن شیعی ب راسپاردنا زەیدی، رامانا وێ یەکێ ددەت کو ئیرانێ رێگری لێ نەکرییە. لێ تەهران کو ئامرازێن وێ دناڤ دلێ کارلێکێن ئەمنی، سیاسی و ئابۆری یێن ئیراقێ دا د تێکهەلن و پشتەڤانیکرنا ملیشیایان وەک مەرجەک بۆ هەلسەنگاندنا هەر حکومەتەکێ دبینیت، دێ چاڤدێرییا کارێ حکومەتا نوی کەت و دێ هەردەم یا بەرهەڤ بیت دەستوەردانێ بکەت ئەگەر هەست ب گەفان ل سەر بەرژەوەندییێن خۆ کر.