ھنارتنا پەترۆلا ھەرێمێ و ههڤكێشا قازنجا دو ئالى
بەلاڤ بکە
زێرهڤان فازل حهسهن
ھێلا بۆریا پەترۆلا کوردستانی تورکی ڤەگەریا سەر کاری ل رۆژا شەمبی رێکەفتی 27-9-2025ێ پشتی راوەستیانێ بۆ زێدەتر ژ دو سال و نیڤان ب ریّژهیا 190 ھزار بەرمیلان د رۆژێ دا و دشێت بھێتە زێدەکرن. ھنارتنا پەترۆلێ ب رێکا ڤێ ھێلا ستراتیژی ل ئادارا 2023ێ ھاتبوو راوەستاندن پشتی سکالایەک ھاتیە تۆمارکرن ژ ئالییێ حکومەتا ئیراقا فیدرال ڤە ل دادگەھا ناڤبهینكار یا نیڤدەولەتی ل پاریسێ کو حکومەتا تورکیا نەچار کر ب دانا قەرەبوویێن مەزن بۆ ئیراقی ژ سەدەما ھنارتنا پەترۆلێ ب شێوەیەکێ سەربەخۆ بێ رەزامەندییا حکومەتا فیدرال. ئەڤێ راوەستیانی زیانێن ب ملیاران دولاران گەھاندنە ئابۆرێ ھەرێما کوردستانێ و ئیراق و کارتێکرنەکا نەرێنی ل سەر پەیوەندیێن وان ل گەل کۆمپانیێن پەترۆلێ یێن نیڤدەولەتی کر.
ھنارتنا پەترۆلێ ب شێوی سەربەخۆ بۆ بازارێن جیھانی ژ ئالییێ حکومەتا ھەرێما کوردستانێ ڤە بوویە ئێک ژ ئالۆزترین دوسیێن سیاسی و ئابۆری ھەر ژ سالا 2009ێ وەرە وی دەمێ ھەرێمێ دەست ب ھنارتنا پەترۆلێ کری ب رێکا بۆڕیەکا سەربهخۆ کو دگەھیتە بەندەرێ جهیھان یێ تورکی، ئەڤێ چەندێ نەرازیبوونێن بەردەوام ژ ئالییێ حکومەتا ئیراقا فیدرال ڤە دروستکرن، ل گەل دەربازبوونا دەمی قەیران و ناکۆکییان كویرتربوون و رەھەندێن سیاسی و یاسایی وەرگرتن و کارتێکرنێن وێ گەھشتنە پەیوەندیێن ناڤبەرا ھەولێر و بەغدا و وەلاتێن جیران و کومپانیێن جیھانی ژی. رەھێن ناکۆکییێ ڤەدگەرن بۆ دەستوورێ ئیراقی یێ سالا 2005ێ ب تایبەت مادهیا 111 کو تێدا ھاتیە (پەترۆل و گاز ملکێ ھەمی گەلێ ئیراقی یە ل ھەمی ھهرێم و پارێزگەھان) کو ھەر ئێک ژ حکومەتا ھەرێما کوردستانی و ئیراقا فیدرال شروڤەکرن و بۆچونێن جیواز ھەنە بو ڤێ ماددەیێ ژبەر کو دەستھەلاتێن بەرفرەهـ داینە ھەرێمان د رێڤەبرنا کاروبارێن خو یێن ئابۆری دا. حکومەتا ھهرێما کوردستانێ ئەڤ ماف و دەستھەلاتە بکار ئیناینە بۆ ئیمزاکرنا گرێبەستێن پەترولێ ب شێوێ راستەوخو ل گەل کومپانیێن بیانی بێ کو ب ڤەگەرت بو حکومەتا فیدرال ، ئەڤ چەندە ژی ژ ئالییێ بەغدا ڤە وەک بپێكارى یا د سەروەرییا یا دەولەتێ ھاتە دیتن. خۆش بەختانە ل دوماھیێ ھەر دو حکومەت ل گەل کومپانیێن بەرھەم ئینانا پەترۆلێ گەھشتنە رێکەفتنی پشتی چەندین گەڕێن دانوستاندنێ و گڤاشتنان ب تایبەت ژ ئالیێ وەلاتێ ئەمریکا ڤە. پرسیار ل ڤێرێ ئەوە کی مفادارێ راستەقینەیە ژ ھنارتنا پەترولێ ؟
دەستکەفتێن راستەوخو یێن ھەرێما کوردستانێ ژ ڤی پرۆسەسێ گهلهكن، ئێک دانپێدانا حکومەتا فیدرالە ب گرێبەستێن ھەریمێ ئیمزاکرین و چەندین سال بوو ب نەدستووری ل قەلم ددان، دابینکرنا ژێدەرێن دارایی یێن پشتراست بو ھەرێمی د دەمەکی دا بەغدا گەلەک جاران پشکا ھەرێمی ژ بوجەیا فیدرال پاش دئێخست ب بههانهیا نە رادەستکرنا پەترۆلی. ب ھێزکرنا پێگەھێ سیاسی و ئابۆری یێ ھەرێمێ پەترول وەک ئامرازەکی سیاسی و ئابۆری دھێتە بکارئینان بۆ ھندێ کو شیانەکا مەزنتر بدەتە ھەرێمی د دانوستاندنێ دا ل گەل بەغدا. راکێشانا وەبەرھێنانێن بیانی د وارێ پەترۆل و گازی دا ژبەر گرێبەستێن پشکداریێ د بەرھەمئینانێ دا و ب تایبهت یێن ھەرێم ئیمزا دکەت بۆ کومپانیێن جیھانی سەرنجراکێشترن بەراورد ب سیستەمێ خزمەتی یێ کو بەغدا بکار دئینیت، ئەڤ چەندە ھەولێرێ دکەتە ژینگەھەکا گونجایتر بۆ وەبەرھێنانا پەترۆلێ. خۆ رزگارکرن ژ پابەندییێن یاسایی و دارایی یێن کۆمپانییان بۆ سەر بەغدا.
ژ ئالییهكێ دی ڤە، دشێت بھێتە گوتن کو بەغدا ژی ھەر چەندە ب شێوەکێ نەراستەوخو مفادارە ژ ھنارتنا پەترولا کوردستانێ. زیدەرکرنا ھنارتنێن نیشتیمانی ب ریکا ھنارتنا پەترۆلا ھەرێمێ ب رێکا کۆمپانیا (سۆمۆ) ڤە ، کو دێ بتە ئەگەرێ بلندبوونا رێژەیا گشتی یا ھنارتنێ و ئەڤ چەندە شیانێن بەغدا د دانوستاندنێن (ئوپێک) دا ب ھێز دئێخیت و کو د سالێن بۆری دا حکومەتا فیدرال تووشی رەخنەگرتنێ دبوو ژلایێ رێکخراوا (ئوپێک) ڤە ژ ئەگەرێ فرۆشتنا پهترۆلا ھەرێمی ژ دەرڤەی (سومو) یێ. ب ھێزکرنا بودجەیا گشتی ژبەر کو داھاتێ پەترۆلا کوردستانێ دێ پشکدارییێ کەت د کێمکرنا کورتئینانا دارایی ب بتایبەتی کو ئیراق پشت بەستنێ ب پهترۆلی دکەت بو پارهداركرنا پتر ژ 90% یا بودجەیا گشتی. کێمکرنا فشارێن سیاسی و ناکۆکیێن ناڤخۆیی و باشتکرنا وێنەیەکێ ئێکگرتی یی وەلاتێ ئیراقی د کوربەندێن نیڤدەولەتی دا. ھنارتنا پەترولا دەڤەرێن دی یێن ئیراقێ ب ریکا ڤێ ھێلێ د پاشەرۆژێ دا و ب کارئینان وی وەک پێگوهۆڕهك بو بەندەری ئوم قەسر د دەمێ شەر و قەیرانان دا.
