ئەحمەد حکمەت دۆسکی – مامۆستایێ پەیوەندییێن ناڤدەولەتی

د سەردەمەکی دا کو زمانێ کۆدەتایا سەربازی و نەسەقامگیرییا رەوشا سیاسی ل رۆژهەلاتا ناڤین د بالادەستن و دەستهەلات ب رێیا هێزێ بدەستڤەدهات نەک سندۆقێ، ناڤێ رێزدار سەرۆک مەسعوود بارزانی وەک حالەتەکێ جودا د دیرۆکا سیاسی یا هەڤچەرخ یا دەڤەرێ دا سەرهلدا.

ئەو زەلامە نە بتنێ سەرکردەیەکێ کوردی یێ ناڤخۆیی بوو، لێ سەرکردەیەک بوو هەلگرێ دیدگەهەکێ بوو سنۆرێن جوگرافی د بەزاندن، ب ڤێ یەکێ هەلبژارتن و رادەستکرنا ب ئاشتیانە یا دەستهەلاتێ بوو بنەکۆک و بنیاتێ شەرعییەتێ د هەمان دەم دا د جیهانا عەرەبی دا دیمۆکراسییەت وەک تشتەکێ نەگرنگ و رووتووشکرنێ دهاتەدیتن.

ژ شۆرەشێ بۆ شەرعیەتا سیاسی

هەر ژ وی دەمێ سەرۆک مەسعوود بارزانی پشتی سەرکردە مەلا مستەفا بارزانی سەرکردایەتییا پارتی دیمۆکراتی کوردستان گرتییە دەست، د وێ باروەرییێ دا بوو کو خەباتا نەتەوەیی تەمام نابیت هەتا کو شەرعیەتا سیاسی ب رێیا ئیرادەیا گەلی بدەستڤەنەهێت.

ل سالا 1992ێ، داخوازا برێڤەبرنا ئێکەم هەلبژارتنێن ئازاد ل هەرێما کورسدتانێ ئیراقێ کر و ئەو ئێکەم جار بوو کارەکێ ب وی رەنگی ل کیانەکێ رۆژهەلاتا ناڤین بهێتە کرن.

ئەو هەلبژارتنە ل ژێر سەرپەرشتییا سەرپەرشتێن ناڤخۆیی و ناڤدەولەتی بوو، ئەو هەلبژارتنە راگەهاندنا ژدایکبوونا تاقیکرنەکا سیاسی یا ئێکانە و بێ وێنە بوو. بزاڤا کوردی ژ قویناغا شۆرەشا چەکی بۆ قویناغا دانانا سازییان ب رێیا سندۆقێن دەنگدانێ هاتەڤەگوهاستن.

دەولەت سەرێ وێ دەستپێشخەرییێ هەرێم بوو مۆدێلەکا سیاسی یا پێشکەفتی، پەرلەمانەک هاتە پێکئینان و حکومەتەکا شەرعی یا خۆجهـ هاتە دانان، د دەمەکی دا کو پترییا وەلاتێن دەڤەرێ د بێدەنگکرنا ئیرادەیا گەلی دا بوون.

کلتوورێ پشکدارییێ و پررەنگییێ

یا کو رێبازا سەرۆک بارزانی جودا دکەت ئەوە، بتنێ ئەو رەفتار ل گەل دیمۆکراسیەتێ وەک میکانزمەکا هەلبژارتنان نەکر، لێ وەک کلتوورەکێ حکومرانییێ و پراکتیزەکرنا سیاسەتێ بوو.

رێ ب وێ یەکێ دا دیمەنێ سیاسی یێ کوردستانێ ل هەمبەری هێزێن جودا-جودا بهێتەڤەکرن، ژ وان ژی هێزێن ئۆپۆزسیۆن، سەرۆک د وێ باوەرییێ دا بوو کو ناکۆکی بهێنە ئیدارەکرن نەک بێدەنگکرن.

ب ڤی رەنگی پارتی دیمۆکراتی کوردستان سەربۆرەکا پررەنگی یا پێگەهشتی د چارچۆڤەیێ نەتەوەیی دا دامەزراند، کو شیا هەڤسەنگییەکێ بئێخیتە دناڤبەرا ناسنامەیا نەتەوەیی یا کوردی و ژێیاتییا ئیراقی دا و رادەستکرنا ئاشتیانە یا دەستهەلاتێ د هەرێمێ ژی دا دابمەزرینیت، بەری نوکە ئەڤ کلتوورە ژی د سنۆرێ عەرەبی دا نەبوو لێ کلتوورێ ئێک حزبییێ یێ بالادەست بوو.

ژ مۆدێلەکا هەرێمی بۆ کاریگەرییا نیشتیمانی پشتی 2003ێ

پشتی کەفتنا سیستەمێ ئیراقێ ل سالا 2003ێ و ئیراق چوویە ناڤا قویناغا دانانا سیستەمێ دیمۆکراسی دا، کاریگەرییا سەربۆرا سەرۆک مەسعوود بارزانی و پارتی دیمۆکراتی کوردستان د دارشتن و دانانا تێگەهێ هەلبژارتنێن نیشتیمانی دا دیاربوو.

سەربۆرا کوردستانێ بۆ برێڤەبرنا هەلبژارتنان ئاماژەیەکا تەمام بوو. هەتا وێ یەکێ پارتییێن کوردی سەربۆرا رێکئێخستنێ و کارگێری بدەستڤەئینا و بوو ئەگەرێ وێ یەکێ د دانانا کۆمسیۆنا بلند یا سەربخۆ یا هەلبژارتنان دا کارەکتەرێن سەرەکی بن و دارێشتنا یاسایێن ئێکەم هەلبژارتنێن نیشتیمانی د دیرۆکا ئیراقا سەردەم دا ل سالا 2005 رێکئێخست.

پتری ژ ڤێ چەندێ ژی، سەرۆک مەسعوود بارزانی، ب رێیا گۆتارا پالپشت بۆ پشکدارییا سیاسی پشکداری د پێشڤەبرنا قەبویلکرنا پرۆسەیا هەلبژارتنان ل سەر ئاشتێ نیشتیمانی فس کر و پتر ژ هەلکەفتەکێ داخواز ژ هێزێن ئیراقی کر “پشتگەرمێن دەنگێ گەلی بن، نەک هێزێ”، تەکەزی ل وێ یەکێ کر ئەو دیمۆکراسیەتا ل کوردستانێ دەستپێکری دڤێت “کلتوورێ دەولەتێ بیت، نەک کلتوورێ هەرێمی" (گۆتارا هەولێرێ، كانوینا دویێ 2004).

دەولەت سەرێ ڤی رۆلی، هێزێن کوردی ئێکەم هێز بوون پشکداری د کێشانا نەخشەرێیا هەلبژارتنێن ئیراقێ دا کرین ئەڤجا چ ب رێیا نڤیسینا دەستورێ سالا 2005ێ، یان دروستکرنا هەڤسەنگییێ ب رێیا هەڤپەیمانییێن هەلبژارتنان بیت.

سەرۆک بارزانی مۆدێلەکا سەرکرداتییێ پێشکێشکر کو هەرئێک ژ ریالیزما سیاسی و دەستگرتن ب پەرنسیپێن دیمۆکراسی تێدا کۆمڤەدبوو، کو ب رێیا وێ پشکداریکرنا کوردی د هەلبژارتنێن ئیراقێ دا فاکتەرێ سەقامگیرییێ بوو نەک گەفان و ژێدەرێ شەرعیەتا نیشتیمانی ژی بوو نەک دابەشبوونێ.

کاریگەرییا هەرێمی و بەردەوامییا هزرا دیمۆکراسی

سەربۆرا کوردی بتنێ ل سەر ئیراقێ نەهاتە سنۆردارکرن، لێ بوو مۆدێلەکا هەرێمێ و ئەو یەکە سەلماند کو د شیاندایە دیمۆکراسیەت ل رۆژهەلاتا ناڤین بهێتەگوهۆرین دەما کو سەرکردەیان باوەری ب شەرعیەتا جەماوەری هەبیت.

ل گەلەک سەنتەرێن ڤەکۆلینێ یێن رۆژئاڤا و عەرەبی بەحسی سەربۆرا سەرۆک بارزانی کرییە و سەربۆرا وی وەک “خالا دەستپێکێ یا دەستپێکرنا هزرا نەمەرکەزییا دیمۆکراسی ل دەڤەرێ” وەسفکرییە. هەروەک راپۆرتا پەیمانگەها کارنێگی بۆ ئاشتییا ناڤدەولەتی ل سالا 2008 ئاماژە پێ دایی.

پارتی دیمۆکراتی کوردستان ب سەرکرداتییا سەرۆک مەسعوود بارزانی، نوینەراتییا خالا هەڤسەنگییێ یا دناڤبەرا پرەنسیپێن نەتەوەیی و سیستەمێ سیاسی و دیمۆکراسییەتێ دا کر. ئەڤێ یەکێ ژی باوەرییا ناڤخۆ و کاریگەرییا دەرڤە پێشکێشی سەربۆرا کوردی کر.

د ڤی چارچۆڤەیی دا، کوردستانا ئیراقێ بۆ ناڤەندەکا دیالۆگا سیاسی و پررەنگییا هزری د دەمەکی دا، پایتەختێن عەرەبی گرژی و ململانییا دەستهەلاتێ پێڤە یا دیاربوو.

پێشەنگییا هزری بەری ببیە سیاسی

سەرۆک مەسعوود بارزانی نە بتنێ سیاسییەک بوویە ئیدارەیا کاروبارێن دەستهەلاتێ یێن رۆژانە کرییە، لێ هزرمەندەکێ سیاسی بوویە و خودانێ وێ دیدگەهێ بوویە کو هەرزوی هەست ب وێ یەکێ کرییە؛ دەستهەلات بێی شەرعیەتا جەماوەری یا ب دویماهی هاتییە ئەگەر چەند ڤەکێشیت ژی.

د گۆتارەکێ دا ب هەلکەفتنا بۆرینا 10 سالان ژ ئێکەم هەلبژارتنێن کوردستانێ سەرۆک بارزانی گۆت:

“هەلبژارتن نە بتنێ ئەرکەکێ سیاسییە، لێ پێکهاتنەکا ئەخلاقییە دناڤبەرا سەرکردە و گەلی دا، گەل دێ دوبارە باوەرییێ پێ دەت یان دێ ژێ وەرگریت.” (گۆتاران هەولێرێ، گولان 2002).

ب ڤێ رامانێ، دیدگەها وی یا دیمۆکراسی، پشکەک بوو ژ فەلسەفەیا دەستهەلاتی، یا کو ل سەر وی بنیاتی هاتییە دانان خەباتا چەکداری میتۆدەکا دەمکی یە، لێ شەرعیەتا راستەقینە، سندۆقا دەنگدانێیە.

ب ڤێ چەندێ ژی سەرۆک بارزانی هزرەکا نوی و جودا ژ عەقلیەتا بالادەست یا رۆژهەلاتا ناڤین پێشێکشکر کو ریالیزما سەرکرداتییێ و حەکیمییا سەربۆرا دیرۆکی کۆمڤەدکەت.

دەرئەنجام

سەربۆرا سەرۆک مەسعوود بارزانی و پارتی دیمۆکراتی کوردستانێ نە بتنێ دابراندنا دیرۆکا ئیراقێ یا سەردەمە، لێ بنیاتێ دانانا قویناغەکا نوی یا هوشیارییا سیاسی بوو ل دەڤەرێ.

ئەو یەکە هاتە سەلماندن کو دیمۆکراسییەت ژ دەرڤە بۆ ناڤخۆییا وەلاتی ناهێتە هاوردەکرن، لێ ب ئیرادەیێ دهێتەدروستکرن، ئەو سەرکرداتییا باوەری ب گەلی هەبیت دێ ناڤێ وی بۆ هەروهەر مینیت نەک بتنێ دێ وێنە و درویشمێن مەیدانی بن.

پشتی سالا 2003ێ، ئەو سەربۆرە بوو فاکتەرێ هەڤسەنگی و سەقامگیرییا سیستەمێ ناڤخۆ یێ ئیراقێ، پشکداری د رەخساندنا تێگەهێ دەولەتێ یێ پررەنگییێ دا کر کو ل سەر بنیاتێ ئیرادەیا گەلی هاتییە دانان.

د سەردەمەکی دا کو هێشتا گەلەک دەولەتێن رۆژهەلاتا ناڤین د رێیا ڤەگوهاستنا سیاسی دا نە، سەربۆرا کوردستانێ ب سەرکرداتییا سەرۆک مەسعوود بارزانی دێ وەک دیدەڤانەک بۆ چاکسازییا راستەقینە مینیت کو ژ باوەرییا ب شیانێن کەسان، دەستپێکرییە کو ئەو ب خۆ چارەنڤیسێ خۆ هەلببژێرن.