بەرهەڤکرن: تیما ڤەکۆلینێن گاڤ تیڤی

پێشەکی: شۆرەشا رێیان جیهان ژ قویناغەکا هەڤرکییا ئایدیۆلۆژی و سەربازی دەربازی قویناغەکا نوی بریە کو پسپۆرێن سیاسەتێ دبێژنێ ئابۆرێ جیوگرافی (Geoeconomics) نوکە دەولەتێن زلهێز و هەرێمی، ب چەکی سنۆرێن خۆ ناپارێزن، بەلکو ب رێیا کێشانا هێلێن شەمەندەفرێ، ئۆتۆسترادێن ناڤدەولەتی و بەندەرێن ئاڤی بزاڤێ دکەن جیهانێ ل دویڤ بەرژەوەندییێن خۆ دابەش بکەن. رۆژهەلاتا ناڤین، کو د درێژاهییا دیرۆکێ دا "ناڤەندا جیهانێ" بوویە، نوکە کەفتیە د ناڤ گێلەشۆکا سێ پرۆژەیێن مەزن یێن ترانزێتی دا: پرۆژەیێ "رێیا گەشەپێدانێ" (ئیراق-تورکیا)، پرۆژەیێ "کەمەر و رێ" یان رێیا ئاڤریشمی یا نوی (چین)، و "رێرەوێ هندستان-رۆژهەلاتا ناڤین-ئەوروپا" کو ب "رێیا داودی" دهێتە نیاسین (ئسرائیل-ئەمریکا-سعوودیە).

ئەڤ سێ پرۆژەیە، بتنێ هێلێن ڤەگوهاستنا بار و کەلوپەلان نینن، بەلکو ئەڤە شەڕەکێ بێدەنگە بۆ دوبارە سەپاندنا سنۆرێن دەستهەلاتێ. د ناڤ ڤێ هاوکێشەیا ئالۆز دا، جیوگرافیایا کوردستانێ (چ ل باشوور و چ ل رۆژئاڤا) ل سەر رێیا ڤان پرۆژەیانە یان کەفتیە بەر کاریگەرییا وان. ئەڤ راپۆرتە دێ ب هویری و ب پشت بەستن ب بۆچوونا شارەزا و پێشهاتێن سیاسی، دیار کەت کا چەوا ئەڤ "شەڕێ رێیان" دبیتە گەف یان دەرفەت بۆ پرسا کوردی و قەوارەیێن سیاسی یێن کوردستانی.

1.  هەڤرکییا سێ ئالی: "رێیا گەشەپێدانێ"، "ئاڤریشمی" و "رێیا داودی" و بەریەککەفتنا بەرژەوەندییان:

هەڤرکییا جیهانی یا نوی ل سەر سێ تەوەرێن سەرەکی دزڤریت کو هەر ئێک ژ وان بزاڤێ دکەت جیهانێ بەرەڤ جەمسەرەکێ دی ببەت.

• رێیا گەشەپێدانێ: ئەڤ پرۆژەیە کو ئیراق و تورکیا پێکڤە کار ل سەر دکەن، ئارمانج ژێ گرێدانا بەندەرێ "فاو" ل بەسرا ب ئاخا تورکیا و پاشی ئەوروپا ڤە یە. ئەڤ رێیە کو درێژییا وێ 1200 کیلۆمەترە، وەک "کەنالێ سوێسێ یێ هشکاتییێ" دهێتە نیاسین. تورکیا ڤی پرۆژەی وەک "دەرفەتا ژیانێ" دبینیت، چونکی ئەگەر ئەڤ رێیە سەرنەگریت، تورکیا دێ د گێلەشۆکا رێیێن دا بەرزە بیت و ژ هەڤکێشەیێن کاریگەرییێ ڤەدەر بیت.
• رێیا ئاڤریشمی یا چینێ: چین دخوازیت ب رێیا ئیراقێ و کوردستانێ بگەهیتە دەریایا ناڤەراست. ئیراق بۆ چینێ وێستگەیەکا ستراتیژییە بۆ ڤەکرنا جاددەیا رۆژهەلات بەرەڤ رۆژئاڤا. پسپۆرێ ئابۆری "دکتۆر ئەحمەد تەبەقچەلی" دبێژیت: "چین گەلەک ب هوشیاری بەرێ خۆ ددەتە ئیراقێ؛ وێ نەڤێت ئیراق بکەڤیتە د ناڤ شەرێن سیاسی دا، لێ دخوازیت ژێرخانەیا ئیراقێ ب ئاوایەکی ئاڤا بکەت کو بتنێ خزمەتا بەرژەوەندییێن پەکینێ بکەت."
• ج. رێیا داودی یا مەزن: ئەڤ رێیە کو ئەمریکا، هندستان، ئسرائیل و سعوودیە پشتەڤانییێ لێ دکەن، مەزنترین گەفە بۆ سەر تورکیا. ئەڤ رێیە ژ هندستانێ دەستپێدکەت و ب ئیمارات و سعودیێ دا دچیتە بەندەرێ "حەیفا" ل ئیسرائیلێ و ژ وێرێ بۆ ئەوروپا. کو رێیا وێ یا دی یا سیاسی و هەژموونی دئێتە ناڤ ئاخا سووریێ ژی. تورکیا ب تەمامی د ڤێ رێیێ دا هاتیە ڤەدەرکرن. رەجەب تەیب ئەردۆگان، سەرۆککۆمارێ تورکیا ب تۆرەیی ڤە رادگەهاند: "بێی تورکیا چ رێ نابن." ژ لایێ سیاسی ڤە، ئەڤە رامانا هندێ ددەت کو تورکیا دێ هەمی بزاڤێن خۆ کەت دا کو رێیا گەشەپێدانێ سەر بگریت و د هەمان دەم دا رێگرییێ ل هەر پرۆژەیەکێ دی بکەت.

ڤێ بەریەککەفتنا پرۆژەیان، رۆژهەلاتا ناڤین دابەش کرییە سەر دو جەمسەرێن دژبەر: بەرەیێ "ئیراق-تورکیا-قەتەر" کو پشتەڤانییێ ل رێیا گەشەپێدانێ دکەن، و بەرەیێ "هندستان-ئیسرائیل-ئەمریکا-سعۆدیە" کو کار ل سەر رێیا داودی دکەن. ل ڤێرە "پرسا کوردی" دکەڤیتە د ناڤبەرا ئاشێ ڤان بەرژەوەندییان دا.

2.  باشوورێ کوردستانێ: د ناڤبەرا فشارێن بەغدا و پلانێن تورکیا بۆ ڤەدەرکرنا ئابۆری

یا هەرێما کوردستانێ، رێیا گەشەپێدانێ بتنێ پرۆژەیەکێ ئابۆری نینە، بەلکو گەفەکا سیاسی یا مەزنە ژی، هەر چەندە د دویماهی پێشهاتان دا وەسا هاتییەئاشکراکرن، ئەڤ رێیە دێ د ئاخا هەرێما کوردستانێ را دەرباز بیت، لێ ل گەل هەر گوهۆرینەکا هەڤسەنگییا هێزێ، دێ بزاڤ ‌هێتەکرن کو نەخشێ ڤێ رێیێ ب ئاوایەکێ دی بهێتە کێشان کو ب پارێزگەهێن هەولێر و دهۆک را دەرباز نەبیت، بەلکو ل رۆژئاڤایێ پارێزگەها نەینەوا (مووسل) را بەرەڤ دەرگەهێ  "ئۆڤاکۆی" بچیتە د ناڤ ئاخا تورکیا دا.

ئەگەرێن مەترسییێ بۆ سەر باشوور:

1.  لاوازکرنا دەرگەهێ ئیبراهیم خەلیل: دەرگەهێ ئیبراهیم خەلیل کو ئێکە ژ دەمارێن سەرەکی یێن ئابۆرێ هەرێمێ. تورکیا و ئیراق ب ڤەکرنا دەرگەهێ "ئۆڤاکۆی"، دخوازن پێگەهێ هەرێمێ وەک "ناڤبەینەکا بازرگانی" ژ ناڤ ببەن. ئەڤە دێ بیتە ئەگەرێ کێمبوونا داهاتێ گومرگی یێ هەرێمێ ب رێژەیەکا بەرچاڤ.
2. فشارێن سیاسی یێن بەغدا: حکومەتا فیدرال ل بەغدا، ب هەماهەنگی ل گەل تورکیا، ڤێ رێیێ وەک کارتەکا فشارێ بکار دئینیت دا کو هەرێمێ نەچار بکەت د مەلەفێن نەفت و بودجەی دا تەنەزولێن مەزن بکەت.
3. ئاسایشا رێیێ و پەکەکە: تورکیا مەرجێ سەرەکی بۆ سەرگرتنا ڤێ رێیێ ب "راکرنا پەکەکێ ژ دەڤەرێ" ڤە گرێدایە. ئەڤە رامانا هندێ ددەت کو تورکیا بەردەوامییێ دەتە هەبوونا خۆ ل سەر ئاخا هەرێما کوردستانێ کو ئەڤە ژی دبیتە ئەگەرێ نەئارامییا دەڤەرێ.

پسپۆرێ سیاسی "بیلال وەهاب" ل پەیمانگەها واشنتۆن دبێژیت: "ئەگەر هەرێما کوردستانێ نەشێت خوە ب ڤان پرۆژەیێن ناڤدەولەتی ڤە گرێ بدەت، دێ وەک گزیرتەیەکا ئابۆری یا دۆرپێچدایی مینیت." ژ ئالییەکێ دی ڤە، هەڤرکییا ناڤخۆیی یا کوردان و پێکنەکرنا وان چ ل هەرێمێ و چ ل بەغدا، پێگەهێ کوردان ل بەغدا لاواز کرییە، کو ڤێ ژی دەرفەت دایە بەغدا کو پلانێن خۆ بێی بەرچاڤوەرگرتنا بەرژەوەندییێن هەرێمێ دابرێژیت.

تورکیا دخوازیت هەرێما کوردستانێ تەنێ وەک "زێرەڤانەکێ ئەمنی" بکاربئینیت بۆ پاراستنا هێلێن وزەیێ و ترانزێتێ، لێ نەهێلیت ببیتە هەڤپشکەکێ ئابۆری یێ ب هێز و ستراتیژی. کو ل گۆرەیی تیورسیەنێن سیاسەتێ، ئەڤە جۆرەکێ نوی یێ "کۆلۆنیالیزما ئابۆری" یە. ئەڤە ژی ب بەرگێ پرۆژەیێن گەشەپێدانێ دهێتە بجهئینان.

3.  رۆژئاڤایێ کوردستانێ: جەنگا ژێرخانەیێ و ستراتیژییا تورکیا بۆ کۆنترۆلا رێیا  M4

دویماهی پێشهاتێن رۆژئاڤایێ کوردستانێ نیشان ددەن کو تورکیا ستراتیژییەتا خۆ گۆهۆرییە بۆ شەرێ "ژێرخانەیا ئابۆری". هێرشێن بەردەوام یێن درۆن و فرۆکەیێن تورکیا بۆ سەر وێستگەیێن پەترۆلێ، کارەبێ، ئاڤێ و کارگەهێن غازێ، ئارمانج ژێ تێکبرنا ژیانا ئابۆری یە ل رۆژئاڤا.

گرنگییا رێیا M4 بۆ رۆژئاڤایێ کوردستانێ گەلەک بوو، ژبەرکو رێیا ناڤدەولەتی  یا  M4، کو قامشلۆ، حەسەکە، رەققە و حەلەب پێکڤە گرێددەت، دەمارا سەرەکی یێ بازرگانییا رۆژئاڤا یە. هەژموونا تورکیا ل سەر ڤێ رێیێ وە دکەت کو رۆژئاڤایێ کوردستانێ ب تەمامی دۆرپێچ ببیت و پەیوەندی ب ئێک ڤە نەمینیت و ژ ئالییێ سەربازی ژی ڤە سقەت ببیت.

پێشهاتێن دویماهیێ و کاریگەرییا وان:

• کۆریدۆرێ ئاساییشێ: تورکیا بزاڤان دکەت دەڤەرەکا گرتی ب کویراتییا 30 کیلۆمەتران ل سەر سنۆری دروست بکەت. ئەڤە بتنێ بۆ ئەمنیەتێ نینە، بەلکو بۆ هندێ یە کو هەرێما رۆژئاڤا چ جاران نەبیتە وێستگەهەک د ناڤبەرا "رێیا ئاڤریشمی" یان هەر رێیەکا دی دا کو ژ ئیراقێ بەرەڤ دەریایا ناڤەراست بچیت.
• شەڕێ برسیکرنێ: ب لێدانا ژێرخانەیێ، و دۆرپێچکرنا دەڤەرێن کوردی تورکیا دخوازیت خەلکێ دەڤەرێ نەچار کەت بەرەڤ ئەوروپا یان باشوورێ کوردستانێ کۆچ بکەن، دا کو گۆهۆرینا دیمۆگرافی ل دەڤەرێ چێبکەت و رێیێ بۆ پرۆژەیێ خۆ ب ساناهیتر بکەت و بێی ئاستەنگ بکەت.
• رۆلێ ئەمریکا: هەڤرکییا ئەمریکا و ئیرانێ ل سەر ئاخا سووریێ، وەکر کو ئەمریکا کوردان وەک هەڤپەیمانەکێ پێدڤی بپارێزیت، لێ نەهێلا کورد ببنە خودان ئابۆرەکێ سەربەخۆ یێ کو بشێت بەرهنگاری تورکیا ببیت.

پسپۆرێن جیۆپۆلیتیکێ ئاماژێ ب هندێ دکەن کو تورکیا دخوازیت رۆژئاڤایێ کوردستانێ بکەتە "ناڤچەیەکا بێ رۆل" د نەخشێ ئابۆرێ جیهانی دا. ئەگەر "رێیا گەشەپێدانێ" ل ئیراق سەر بگریت، تورکیا دێ فشارێ ل سووریێ کەت دا کو هێلێن ترانزێتێ ب ناڤا دەڤەرێن ژێر کۆنترۆلا حکەمەتێ دەرباز ببن، دا کو کورد ب تەمامی ژ ڤێ هاوکێشەیێ بهێنە دویرخستن.

4. پاشەرۆژا نەتەوەیی و ئاسۆیا "دیپلۆماسییەتا رێیان":

کوردستان دناڤبەرا بەریەککەفتنا سێ پرۆژەیێن جیهانی دا یە. "رێیا گەشەپێدانێ" بۆ تورکیا و ئیراقێ چەکەکە بۆ لاوازکرنا کوردان، و جەنگا ل سەر رۆژئاڤا بزاڤەکە بۆ نەهێلانا هەر ئەگەرەکێ سەرهەلدانا کیانەکێ ئابۆری یێ ب هێز. ل ڤێرێ، پرسیارا سەرەکی ئەوە: کورد چ بکەن؟

ستراتیژییەتا پێدڤی بۆ کوردان:

1. دیپلۆماسییەتا رێیان(Route Diplomacy) : پێدڤییە هەرێما کوردستانێ ل باشوور، ل شوینا هەڤرکییا ل سەر داهاتێ پەترۆلێ بتنێ، کار ل سەر هندێ بکەت کو ببیتە وێستگەهەکا گرنگ د رێیا گەشەپێدانێ دا. پێدڤییە لۆبییەکا ب هێز ل واشنتۆن و ئەوروپا بهێتە کرن دا کو فشارێ ل بەغدا بکەن کو رێیا گەشەپێدانێ دناڤا باژێرێن هەرێمێ دا دەرباز ببیت، چونکی ئەڤە گەرەنتییا ئەمنی و سیاسی بۆ هەرێمێ دابین دکەت، هەروەسا دویر هزر بکەت و نابیت ئەڤ پرۆژەیە ب بەهانەیا "دەمەکێ مەزن ل بەرە"، بهێتە پشگوههاڤێتن.
2. ئێکگرتنا ناڤخۆیی: هەڤرکییا حزبی ل باشوور و رۆژئاڤا، مەزنترین دەرفەتێ ددەتە دەولەتێن داگیرکەر کو پرۆژەیێن خۆ یێن رێگرییێ بجهبئینن. وەک "فرانسیس فۆکۆیاما" دبێژیت: "دەولەتێن نەتەوەیی یێن لاواز، د جەنگا رێیان دا دبنە قوربانی، لێ ئەگەر ئێکگرتی بن، دبنە ناڤبەینکارێن گرنگ."
3.  گرێدانا ئاسایشێ ب ئابۆری ڤە: پێدڤییە کورد بۆ جیهانێ دیار بکەن کو بێی ئارامییا ل کوردستانێ، چ رێیێن بازرگانی ل رۆژهەلاتا ناڤین پاراستی نابن. ئەڤە تاکە کارتا فشارێ یە د دەستێ کوردان دا.
4. پێشئخستنا ژێرخانەیا ناڤخۆیی: چ ل باشوور و چ ل رۆژئاڤا، پێدڤییە کورد پشتگەرمێن بەرهەمێن خۆ یێن ناڤخۆیی بن و پێشبئێخن، دا کو بەرامبەر دۆرپێچێن ئابۆری یێن تورکیا و بەغدا یێن پاشەرۆژێ خۆراگر بن.

ئەنجام:
شەڕێ "رێیا گەشەپێدانێ"، "رێیا ئاڤریشمی" و "رێیا داودی"، بتنێ شەڕێ بارهەلگر و شەمەندفران نینە، بەلکو شەڕێ مان یان نەمانا قەوارەیێن سیاسی یە. کارکرنا توند یا ل سەر ڤان پرۆژەیێن ستراتیژی، وەکرییە تانانەت قامشلۆ ببیتە ناڤەندا تێهزرینێن هەوالگری یێن ناڤدەولەتی و حسابێن مەزن بۆ بهێنەکرن. د بەرانبەر دا تورکیا ب هەمی هێزا خۆ کار دکەت دا کو جیوگرافیا کوردستانێ بکەتە "دەڤەرەکا گرتی". باشوور و رۆژئاڤایێ کوردستانێ ل بەرانبەری تەحەددییەکا مەزنن. پاشەرۆژا کوردستانێ نوکە ل سەر هێلێن ترانزێتێ دهێتە کێشان، و هەر نەهوشیارییەک د ڤی بیاڤی دا، دێ ل سەر حیسابا داهاتی و مان و نەمانا نەتەوەیی بیت.

پێدڤییە سەرکردایەتییا سیاسی یا کوردی هوشیاری وێ چەندێ بیت کو زمانێ جیهانا نوی زمانێ بەرژەوەندییێن ئابۆری یە. ئەگەر کورد نەبنە خودان پشکەک د ڤان رێیان دا، دێ وەک گزیرتەیەکا دۆرپێچدایی د ناڤ دەریایا زلهێزان دا مینن و جارەکا دی دێ بنە قوربانییێین رێککەفتنێن ناڤدەولەتی یێن کو ل سەر مێزێن بازرگانی دهێنە ئیمزاکرن.