سالم جاسم

کەفتنا حکومەتا بەشار ئەسەدی ل دویماهییا 2024ێ، سووریێ کرە مەیدانەک بۆ دوبارەدابەشکرنا هەژموونێ ل رۆژهەلاتا ناڤین. د دەمەکی دا کو جیهانێ سەرنجا خۆ دایە سەر شەرێن ناڤخۆیی و گرۆپێن چەکدار، یارییەکا کویرتر ل پشت پەردێ رویددەت، یارییەک کو تێدا گەفێن سەربازی یێن ئەمریکا ل هەمبەری ئیرانێ، بەرژەوەندییێن ئابۆری یێن قەتەر و سعوودییێ، ئارمانجێن ستراتیژی یێن تورکیا و پێدڤیێن ئەورۆپا بۆ وزەیێ ئێک دگرن.

ئەڤ گۆتارە رۆناهییێ دئیخیتە سەر وان پەیوەندییێن نهێنی یێن کو وەکی تۆرەکێ ل سەر سووریێ هاتینە چاندن، گەفێن ئەمریکا بۆ هێرشکرنا سەر ئیرانێ، ڤەکرنا رێیەکێ بۆ بۆرییەکا گازێ کو دشێت نەخشەیێ وزەیا ئەورۆپا بگوهۆڕیت، وەبەرهێنانێن پاشەرۆژێ یێن قەتەر، سعوودیە و تورکیا ب ملیارەها دۆلاران ل سووریا نوی. دناڤبەرا ڤان یارییێن مەزن دا، چەوا کورد دبنە قوربانییێ ستراتیژییەتەکێ کو بەرژەوەندییێن ئابۆری تێدا ژ مافێن نەتەواتی گرنگترن.

ئەمریکا و ئیران:

هەرچەندە هۆسا دهێتە نیشاندان کو کۆمکرنا هێزێ ل نێزیک سنۆرێ ئیرانێ و ئینانا کەشتییا ئەبراهام لینکۆلن ژ ئالییێ ئەمریکایێ ڤە بۆ هەلکرنا شەڕی و لێدانا ئیرانێیە، لێ د راستی دا ئەڤێ گەفێ هندەک ئارمانجێن دی یێن ستراتیژی ل پشت هەنە کو ئەڤەنە:

ئێک: مژویلکرنا سازییێن ئەمنی یێن ئیرانێ. گەفێن بەردەوام، سوپایێ ئیرانێ و سازییێن هەوالگرییێ نەچار دکەن کو سەرنجا خۆ بداننە سەر پاراستنا ئاخا وەلاتێ خۆ، نەک دەستوەردان د رەوشا دەڤەرێ دا.

دو: دروستکرنا دەلیڤەیێ بۆ لاوازکرنا تۆرا نوینەراتییا ئیرانێ. د دەمەکی دا کو سەرپەرشتییا ئیرانێ ل سەر حزبوللا، حەماس و حوسییان ل یەمەنێ پێدڤی ب کارەکێ مەزن هەیە، ئەڤ مژویلییا ناڤخۆیی دەلیڤەیێ ددەت بۆ زێدەتر لاوازکرنا وان گرۆپێن چەکدار و نەهێلانا هەژموونا ئیرانێ ل سەر وان.

سێ: پێشئێخستنا پرسا بۆرییا گازێ. بلندکرنا فشارێ ل سەر ئیرانێ کاریگەرییەکا ئێکسەر ل سەر بەرژەوەندییێن وزەیا ئەورۆپا هەیە. د هەیاما سالێن شەرێ ئۆکراینایێ دا، ئەورۆپا ب جددی ل شوینگرەکێ بۆ گازا رووسی دگەڕییا. بۆرییا قەتەر – تورکیا – ئەورۆپا کو ل سالا 2009ێ هاتبوو پێشنیارکرن و ژ ئالییێ حوکومەتا ئەسەدی ڤە هاتبوو رەتکرن، نوکە دەلیڤەیەکا نوی یا کاراکرنێ هەیە.

بۆرییا قەتەر – تورکیا:

پرۆژەیێ بۆرییا گازێ ژ قەتەرێ بۆ ئەورۆپا ب رێیا سعوودیە، ئوردن، سووریێ و تورکیا ئێک ژ گرنگترین پرۆژەیێن ستراتیژی یە کو بەرەڤ ژیانێ ڤە دچیت. ئەڤ پرۆژە کو بهایەکێ 10 ملیار دۆلاری و درێژاهییا 1500 کیلۆمەتران هەیە، دشێت تەمامکەرێ یارییا دەڤەرێ بیت.

مفایێن ڤێ بۆرییێ:

بۆ قەتەرێ: دەلیڤەیەکە بۆ گەهاندنا گازا خۆ بۆ بازارێ ئەورۆپا ب رەنگەکێ ئێکسەرتر و ئەرزانتر ژ ڤەگوهاستنا ب رێیا کەشتییان . (LNG)

بۆ تورکیا: بهێزکرنا پێگەهێ وێ وەک ناڤەندەکا گازێ بۆ ئەورۆپا و کێمکرنا پشتبەستنێ ب رووسیا.

بۆ سعوودییێ: وەبەرهێنانا مەزن د ئاڤاکرنا سووریێ دا و بدەستڤەئینانا هەژموونا سیاسی.

بۆ ئەورۆپا: پێگوهۆرەک بۆ گازا رووسی و زێدەکرنا پاراستنا وزەیێ.

هەژموون ل سووریێ:

رەوشا سووریێ رەنگڤەدانەکا رۆهنە ژ وێ چەندێ کو چەوا دابەشکرنا هەژموونا دەڤەرێ دشێت ب پرۆژەیێن مەزن یێن ئابۆری ڤە بهێتە گرێدان:

سعوودیە: بۆ دووبارەنەبوونا ئەزموونا ئیراق و یەمەنێ. سعوودییێ بلەز چاڤێ خۆ بەردا سووریا نوی و رێککەفتنەکا ستراتیژی ل گەل دا ئیمزا کر کو پشکێن فرۆکەڤانی، تێلەکۆمیونیکەیشن، ژێرخان و ئاڤێ ڤەدگریت. بێگۆمان ئەڤە ژی بۆ چەسپاندنا هەژموونا خۆ یە ل وی وەلاتی دا کو د وێ یارییا جیۆپۆلیتیکی دا رۆلێ خۆ هەبیت.

قەتەر: دانا قەرێن سووریێ و دانا مووچەیێن فەرمانبەران ژ ئالییێ قەتەرێ ڤە، رێکێ خۆش دکەت بۆ سەرگرتنا پرۆژەیێ بۆرییێ و هەژموونا وەلاتەکی د پاشەرۆژا سووریێ دا.

تورکیا: د کاریگەرییا فیزیکی دا ل بەر سینگێ هەمییانە. تورکیا نە بتنێ پشته‌ڤانییا سیاسی و دیپلۆماسی دکەت، بەلکو ب هەڤکاری ل گەل گرۆپێن چەکدار یێن سەر ب خۆ ڤە (SNA) پشته‌ڤانییێ ل حوکومەتا نوی یا سووریێ دکەت.

ئسرائیل: هەرچەندە سووریێ وەک گەفەک دبینیت، لێ بەرژەوەندییەکا وێ د لاوازکرنا ئیرانێ و گەفێن وێ دا هەیە. ل هەمبەری ڤێ چەندێ، ئسرائیل دخوازیت پێگەهێ خۆ د پرۆژەیێ IMEC (کۆریدۆرا هندستان – رۆژهەلاتا ناڤین – ئەورۆپا) دا بپارێزیت، کو دشێت ببیتە پێگوهۆرەک بۆ رێرەوێن تورکیا.

کورد و گوهۆرین:

د ڤێ یارییا جیۆپۆلیتیکی یا مەزن دا، جارەکا دی کورد بوونە قوربانی. هەرچەندە رێککەفتن دناڤبەرا ئۆپۆزسیۆن و کوردان ل سووریێ هاتییە کرن، لێ یاری داخوازا سووریایەکا ناڤەندی دکەت، د ڤێ ناڤەندێ دا ژی چو گەرەنتییەک بۆ بجهئینانا رێککەفتنێ و زامنکرنا مافێ کوردی نینە. لەوما هەتا نوکە کوردان چو جهەک د وان گوهۆرینێن جیۆپۆلیتیکی و هەژموونی دا نینە. بۆ کوردی ئەڤ رەوشە پێدڤی ب رێکێن نوی هەیە. ژ رویێ فرەهکرنا هەڤپەیمانییان، بتنێ پشتبەستن ب ئەمریکا بەس نینە. پێدڤییە پەیوەندی ل گەل وەلاتێن ئەورۆپا بهێنە پێشئێخستن، ب تایبەتی فرەنسا و ئەلمانیا، هەروەسان پەیوەندییێن ئابۆری ل گەل وەلاتێن عەرەبی وەک مسر و ئیمارات، هەتا پەیوەندی ل گەل چینێ بۆ وەبەرهێنانا ژێرخانەیێ گرنگە، ل گەل ڤێ چەندێ ژی لۆبیکرنا بەردەوام ل ناڤەندێن ناڤدەولەتی گرنگە.

بۆچوون و شرۆڤەکرن:

ئەڤ رەوشا گشتی چەند راستییان ب خۆڤە دگریت:

ئێک: هەڕەشەیێن ئەمریکا ل هەمبەر ئیرانێ بتنێ سەربازی نینن، بەلکو پشکەکن ژ ستراتیژییەتەکا فرەهتر بۆ نڤیسینەڤەیا نەخشەیا هەژموونێ ل دەڤەرێ. ب سەرقالکرنا ئیرانێ ب پارێزگارییا ناڤخۆیی، رێک ب هێزێن دی دهێتە دان کو هەژموونا ئیرانێ ل دەڤەرێ کێم بکەن.

دو: پرۆژەیا بۆرییا قەتەر – تورکیا – ئەورووپا نابیت بتنێ وەکو پرۆژەیەکێ وزەیێ بهێتە دیتن، بەلکو وەکو ئامرازەکێ جیۆپۆلیتیکی بۆ کێمکرنا پشتبەستنا ئەورووپا ب گازا رووسی و بهێزکرنا پێگەهێ تورکیا وەکو شاهراهـ.

سێ: وەبەرهێنانا مەزن یا سعوودیە و قەتەرێ ل سووریێ نیشاندەرا وێ یەکێ یە کو وەلاتێن کەنداڤی وانە ژ ئەزموونا خۆ ل یەمەن و ئیراقێ وەرگرتینە. نوکە رێیەکا پرۆئاکتیڤ هەلدبژێرن بۆ بدەستڤەئینانا هەژموونێ بەری کو هەڤرکێن وان ڤێ ڤالاهییێ پر بکەن.

چار: پشتدان ل کوردی نیشانا وێ یەکێ یە کو بەرژەوەندییێن ئابۆری د سەر هەمی مافێ گەل و پێکهاتەیانە.

پێنج: هەڤکارییا تورکیا و سعوودیێ ل سووریێ پەیامەکا مەزنە بۆ ئیرانێ. ئەڤ هەردو وەلاتە کو پێشتر نەیاربوون، نوکە هەڤپەیمانن ل دژی هەژموونا ئیرانێ.

ئەنجام:

ئەوا کو ل سووریێ رویددەت پشکەکە ژ یارییا مەزنتر یا رێکخستنەڤەیا دەڤەرێ. بۆرییا قەتەر-تورکیا، وەبەرهێنانێن سعوودییێ، گەفێن ئەمریکا، هەمی پشکن ژ تابلۆیەکێ مەزنتر: دابەشکرنا هەژموونێ پشتی بدویماهیهاتنا سەردەمێ ئیران و رووسیێ ل سووریێ. رۆژهەلاتا ناڤین د قویناغەکا نوی یا دابەشکرنا هەژموونێ دایە. ئەوێن کو زوی دلڤن و ب باشی وەبەرهێنانێ دکەن، دێ رۆلەکێ مەزن د پاشەرۆژێ دا هەبیت. بۆ کوردی، ئەڤ قویناغە دەلیڤەیەکە بۆ دوبارەهزرکرنێ د ستراتیژییەتا خۆ دا. پشتبەستن ب ئالییەکی مەترسییە، بەرفرەهکرنا هەڤپەیمانییان پێدڤییە. بێ-گۆمان ئەڤ هەمیییە ژی پێدڤی ب ئێکڕێزی و ئێکدەنگییا کوردی هەیە. ب ڤی رەنگی، کورد دشێن د وێ هەڤکێشا نوی دا جهەکێ بهێز بدەستبئێخن.