لەیلا ئەسکەندەر

بۆ پتر ژ چەرخەکییە، گەلێ کورد جار-جار ل ناڤەندا هەڤرکییێن رۆژهەلاتا ناڤین دەرکەفتییە. هەر جارەکێ چیرۆک ب هەمان شێوە دەستپێدکەت. دەولەتێن زلهێز بەحس ل هەڤپەیمانییێ دکەن. سۆز دهێنە دان. پشتەڤانی دهێتە پێشکێشکرن. شەڕڤانێن کورد ژبەر وێرەکی و رێکخستنا خۆ، دهێنەپەسندان. لێ دەمێ شەڕ ب دویماهی دهێن و دانوستاندنێن سیاسی دەستپێدکەن، گەلێ کورد گەلەک جاران خۆ ب تنێ دبینیت. ئەڤرۆ، د دەمەکی دا کو گۆتوبێژ ل دۆر وێ چەندێ دهێنە کرن کو رەنگە ئەمریکا و سازییێن وێ یێن هەوالگرییێ ب چەکی پشتەڤانییا هێزێن کوردی بکەن، ئەگەر هات و ئالۆزییێن ل گەل ئیرانێ زێدە ببن، پێدڤییە کورد پرسیارەکێ بکەن کو دیرۆکێ ئەو فێرکرینە چو جاران پشتگوهـ نەهاڤێژن. ئەرێ ئەڤ پشتەڤانییە دەستپێکا هەڤپەیمانییەکا راستەقینە یە، یان ژی پشکا ئێکێ یێ سۆزەکا دی یە کو دێ پشتی شەڕی بەرزە بیت؟

دیرۆک دیار دکەت؛ هێزێن دەرەکی گەلەک جاران ب چاڤەکێ ستراتیژی بەرێ خۆ دایە کوردان نەکو ب چاڤەکێ ئەخلاقی. هێزێن کوردی هەر ژ مێژە ب خۆراگری و ب بەرهەڤییا خۆ بۆ پاراستنا ئاخا خۆ د رەوشێن گەلەک دژوار دا دهێنە نیاسین. ژبەر ڤێ ناڤودەنگییێ، دەمێ حکومەتێن بیانی پێدڤی ب هەڤپەیمانەکێ باوەریپێکری ل سەر ئەردی هەبیت، گەلەک جاران پەنایێ دبەنە بەر شەڕڤانێن کورد.

جیهانێ ئەڤ چەندە ب رۆهنی د شەڕێ دژی داعشێ دا دیت. دەمێ داعش ل ئیراق و سووریێ بەلاڤبوویی، باژێر ب تەمامی ل هەمبەری وان هەڕفین. سوپایێن گەلەک مەزنتر و باشتر پرچەککری نەشیان پێشڤەچوونێن وان رابگرن. ل گەلەک جهان، ئەو هێلا داعش راگرتی هێلەکا کوردی بوو. هێزێن کوردی بەرەڤانی ژ باژێر و گوندێن خۆ کر، لێ ب ڤێ چەندێ وان ملیۆنان کەسێن دی ژی ل سەرانسەری دەڤەرێ پاراستن. شەڕێ کۆبانێ بوو هێمایێ بەرخۆدانێ. شەڕڤانێن کورد کۆلان-ب-کۆلان د سەنگەرێن خۆ دا مان، گەلەک جاران ب چەکەکێ کێم ژی، نەهێلا داعش ل رۆژهەلاتا ناڤین پتر بەلاڤ ببیت.

ب گەلەک رەنگان، هێزێن کوردی نە ب تنێ بوونە چەپەر بۆ جڤاکا کوردی، بەلکو بۆ هەمی دەڤەرێ ژی. قوربانیدانا وان هاریکار بوو بۆ راگرتنا بزاڤەکێ کو گەف ل ئیراق، سووریێ، کێمینەیێن ئایینی و تەنانەت وەلاتێن گەلەک دویرتر ژ رۆژهەلاتا ناڤین ژی دکرن و هەتا ئەڤرۆ ژی هێزێن کوردی د رویبرویبوونا گەفێن توندرەوان دا د بەردەوامن.

ل باکورێ سووریێ، ب تایبەتی ل رۆژئاڤا، رەوشا ئەمنی هێشتا یا لاوازە. تۆرێن نوی یێن توندرەو و گرۆپێن چەکدار بەردەوام د وان سیبەران دا دەردکەڤن یێن کو ژ ئەگەرێ سالێن شەڕی پەیدا بووین. د دەمەکی دا کو پترییا جیهانێ سەرنجا خۆ دایە جهێن دی، هێزێن کوردی هێشتا ژ پاراستنا سەقامگیرییێ ل گەلەک ژ ڤان دەڤەران بەرپرسیارن. ئەو ل سەر رویبرویبوونا گرۆپێن رادیکال بەردەوامن کو بزاڤان دکەن خۆ رێکبێخنەڤە و مفا ژ نەجهگیرییێ وەربگرن. جارەکا دی، شەڕڤانێن کورد خۆ دبینن کو بەرەڤانییێ ژ جڤاکا خۆ بکەن و د هەمان دەم دا رێگرییێ ل بزاڤێن توندڕەو دکەن کو پتر پێشڤەچوونان نەکەن. لێ دگەل ڤێ چەندێ ژی، تەنانەت د دەمێن قوربانیدان و دانپێدانێن ناڤدەولەتی ژی دا، پاشەرۆژا سیاسی یا گەلێ کورد نەدیار مایە.

دیرۆک هەروەسان بیرئینانێن ب ئێش ب خۆڤە دگریت کو هەڤپەیمانییێن کوردان ل گەل دەولەتێن زلهێز هەردەم ب باشی ب دویماهی نەهاتینە. ئێک ژ نموونەیێن بەرچاڤ ل سالا 1975ێ رویدا. د دەما شۆرەشا کوردی ل ئیراقێ دا، شەڕڤانێن کورد ژ ئالییێ هێزێن دەرەکی ڤە هاتنە پالدان و پشتەڤانیکرن، کو وان وەکو رێکەکێ د دیتن دا فشارێ بئێخنە سەر حکومەتا ئیراقێ. لێ دەمێ ئیران و ئیراق ل سالا 1975ێ گەهشتینە رێککەفتنا جەزائیر، ئەو پشتەڤانی د شەڤەکێ دا بەرزە بوو. بزاڤا کوردی ژ نیشکەکێ ڤە خۆ ب تنێ دیت. ب هزاران خێزانێن کورد بەرەڤ چیا و سنۆران رەڤین، د دەمەکی دا هێزێن ئیراقی بلەز چوون دا کو شۆرەشێ بێدەنگ بکەن. بۆ گەلەک کوردان، سالا 1975ێ بوو هێمایێ وێ چەندێ کا د شیاندایە چەند بلەز هەڤپەیمانییێن ستراتیژی نەمینن دەما بەرژەوەندییێن سیاسی دهێنە گوهۆرین.

د دەمەکی نێزیکتر دا، رویدانەکا دی ل گۆرەیی کارتێکرن ل سەر باوەرییا کوردان ب هەڤپەیمانییێن ناڤدەولەتی کر. ل سالا 2019ێ، ئەمریکا هێزێن خۆ ژ هندەک دەڤەرێن باکورێ سووریێ ڤەکێشان. هێزێن کوردی د شەڕێ دژی داعشێ دا ب نێزیکی ل گەل ئەمریکا کار کربوو و ب هزاران شەڕڤان د وی شەڕی دا ژدەستدابوون. دەمێ خۆڤەکێشانا هێزان هاتییە راگەهاندن، گەلەک کورد ترسیبان کو دێ ژ نیشکەکێ ڤە هەڤسەنگییا هێزێ ل دەڤەرێ گوهۆریت. ڤێ بڕیارێ نەدیاری و دلگرانی ل سەرانسەری دەڤەرێن کوردی ل رۆژئاڤا پەیدا کر. بۆ گەلەک کوردان، ئەڤە بیرئینانەکا دی بوو کو ئەو هەڤپەیمانییێن د دەما شەڕی دا دهێنە ئاڤاکرن د شیاندایە بلەز بهێنە گوهۆرین دەمێ ئامارێن سیاسی یێن بەرفرەهتر دکەڤنە کاری.

وانەیا مە ژ ڤان ئەزموونان وەرگرتی ئەو نینە کو کورد هەماهەنگییێ ل گەل هێزێن ناڤدەولەتی رەت بکەن. د سیاسەتا جیهانی دا، گەلەک جاران هەڤپەیمانی تشتەکێ نەچارییە. چو نەتەوەیەک ب تەمامی ب تنێ نەشێت بمینیت. وانەیا راستەقینە ئەوە کو پێدڤییە ب رۆهنی د هەڤپەیمانییان بگەهین و ب هشیاری سەرەدەری ل گەل بهێتە کرن.

ئەگەر ئەمریکا یان هەر هێزەکا دی د چارچۆڤەیێ ئالۆزییان دا، هزر د پرچەککرنا هێزێن کوردی دا بکەت دژی ئیرانێ، هندەک مفایێن پێشبینیکری هەنە. پشتەڤانییا سەربازی دشێت شیانێن هێزێن کوردی بۆ پاراستنا جڤاکا وان بهێزتر بکەت. دشێت هەڤسەنگییێن هێزێ ل دەڤەرێ ب گوهۆریت. رەنگە کارتێکرنەکا زێدەتر بۆ سەرکردەیێن سیاسی یێن کورد د دانوستاندنێن ل سەر پاشەرۆژ و مافێن وان دا دابین بکەت. پشتەڤانی هەروەسان دشێت بالا ناڤدەولەتی بکێشیتە سەر خەباتا کوردان کو گەلەک جاران پشتگوهـ هاتبیە هاڤێتن. لێ مەترسی ژی هەر هەمان رەنگێن راستەقینە نە.

دەمێ چەک دکەڤیتە د ناڤ هەڤرکییەکێ دا، ب زەحمەت ب ساناهی بەرزە دبیت. پشتەڤانییا سەربازی دشێت هەڤرکییێن خۆجهی بکەتە پشکەک ژ هەڤرکییەکا جیۆپۆلیتیکی یا گەلەک مەزنتر. شەڕڤانێن کورد دشێن ببنە هێلا پێشییێ د رویبرویبوونەکێ دا دناڤبەرا دەولەتێن گەلەک بهێزتر دا ژ وان. د رەوشێن ب ڤی رەنگی دا، جڤاکا کوردی گەلەک جاران گرانترین بار هەلدگرن د دەمەکی دا هێزێن مەزنتر ژ دویر ڤە سەرەدەرییێ ل گەل هەڤرکییێ دکەن.

هەروەسان پرسیارا وێ چەندێ دهێتە پێش کا دێ چ رویدەت دەما ئارمانجا ستراتیژی بجهـدهێت. ئەگەر پەیوەندییێن د ناڤبەرا هێزێن مەزن دا بهێنە گوهۆرین یان د پاشەرۆژێ دا دانوستاندن بهێنە کرن، ئەرێ دێ هەڤپەیمانێن کورد وەک پێشینەیەک (ئەولەویەت) مینن؟ دیرۆک دیاردکەت کو ئەو هەڤپەیمانییێن ل سەر بنەمایێ پێدڤییێن سەربازی یێن دەمکی هاتینە ئاڤاکرن، د شیاندایە گەلەک بلەز بەرزە ببن دەما کو ئەو پێدڤییە ئێدی نە وەک پێدڤییەکا بلەز نەمابیت.

ئالۆزییەکا دی ژی دابەشبوونا ناڤخۆییە. سیاسەتا کوردی چ جاران یا سادە نینە. دەڤەر و بزاڤێن جودا-جودا، پێکهاتەیێن سەرکرداتی و پێشینەیێن خۆ یێن تایبەت هەنە. پشتەڤانییا سەربازی یا دەرەکی کو ئاراستەیی هێزەکێ بهێتە کرن دشێت دابەشبوونێ دناڤبەرا کوردان ب خۆ ژی دا کویرتر بکەت.

ژبەر ڤی ئەگەری، گرنگترین پرسیار نە تنێ ئەوە کا ئەرێ دێ چەک گەهیت یان نە. پرسیارا کویرتر ئەوە کا چ دیتنەکا سیاسی یا دەمدرێژ بۆ گەلێ کورد هەیە. هەماهەنگییا سەربازی بێی گرەنتییێن سیاسی گەلەک جاران بوویە ئەگەرێ نەئۆمێدییێ. چەندین جاران وەک شەڕڤانێن وێرەک پەسنا کوردان هاتییەکرن، لێ ب دەگمەن وەک نەتەوەیەکی هاتییە دیتن کو ژ هەژی چارەسەرییەکا سیاسی یا بەردەوام بیت.

هشیاری ل سەر ڤێ دیرۆکێ ب رامانا رەتکرنا هەمی جۆرێن پشتەڤانییێ ناهێت. بەلکو ب رامانا وێ چەندێ دهێت کو ب چاڤێن ڤەکری سەرەدەری ل گەل هەر پێشکێشکرنەکێ بهێتە کرن. پێدڤییە سەرکردە و جڤاکا کوردی بەری قەبویلکرنا سۆزان پرسیارێن جدی بکەن. چ پێگیرییێن سیاسی ل پشت گۆرەپانا شەڕی هەنە؟ چ پاراستن بۆ سڤیلان هەنە ئەگەر هەڤرکی بەرفرەهـ ببیت؟ چ گرەنتی هەنە کو مافێن کوردان نەهێنە ژبیرکرن دەما قەیرانا بلەز دەرباز دبیت؟ ئەڤ پرسیارە نە نیشانێن بێ-باوەرییێ نە. بەلکو نیشانێن ئەزموونێ نە.

گەلێ کورد ژ نڤشەکی بۆ نڤشەکێ دی یێ خەباتێ رزگار بوویە چونکی وان بۆرییێ خۆ ل بیرە. بیردانک نە لاوازییە. بەلکو پاراستنە. دەما جیهان جارەکا دی بەحسێ شەرڤانێن کورد وەک هەڤپەیمانێن چاڤەرێکری د هەڤرکییەکا مەزنتر دا دکەت، پێدڤییە کورد هەردو ئالییێن دیرۆکا خۆ ل بیر بئینن، پێدڤییە ئەو وێرەکییا وان کەسان ل بیر بئینن یێن بەرەڤانی ژ نیشتیمانێ خۆ کری و دەڤەر ژ داعشێ پاراستی. هەروەسان پێدڤییە ئەو دەم ژی ل بیرا وان بن کو ئەو هەمان ئەو شەڕڤانە یێ ب تنێ هاتییە هێلان، پشتەڤانی دشێت ببیتە دەلیڤەیەک. هەروەسان دشێت ببیتە پشکەکا دی ژ چیرۆکەکا دویر و درێژ یا سۆزێن شکەستی.

جوداهی دێ گرێدایی وێ چەندێ بیت؛ ئەرێ گەلێ کورد دێ ئێکگرتی، ب ئارمانجێن رۆهن یێن سیاسی و ب تێگەهشتنەکا کویر ژ وان وانەیێن کو ب دیرۆکا وان ب خۆ هاتینە نڤیسین، دکەڤیتە د ڤی دەمی دا یان نە.