کامیار دێرانەیی

ل گەل دەستپێکرنا شەڕێ ئیران و ئەمریکا - ئسرائیلێ، هەمی هەڤکێشەیا وزەیێ ل رۆژهەلاتا ناڤین گوهۆرین بسەردا هاتن. هەرێما کوردستانێ دناڤەراستا ڤێ گوهۆرینا مەزن دایە، ژبەر کو هنارتنا پەترۆلێ کێم بوو و خەلکی ژی هەست ب کارتێکرنێن وێ یێن ئابۆری کر. بەری کو شەڕ بەرفرەهتر ببیت و پێکدادان دەست پێ بکەن، هەرێما کوردستانێ رۆژانە نێزیکی 440 هزار بەرمیلێن پەترۆلێ دهنارتن. ئەڤ پەترۆلە ب رێیا بۆرییا پەترۆلێ یا ئیراق-تورکیا دهاتە هنارتن بۆ بەندەرێ جەیهان ل دەریایا سپی. ل گۆرەیی راگەهاندنا وەزارەتا پەترۆلێ یا ئیراقێ، ئەڤ بۆرییە دشێت رۆژانە نێزیکی 106 ملیۆن بەرمیلێن پەترۆلێ ڤەگوهێزیت.

دەمێ شەڕ دەستپێکری و مەترسییێن ئەمنی ل هەرێما کوردستانێ زێدە بووین، بۆرییا پەترۆلێ تووشی کێشەیێن کارکرنێ بوو. کۆمپانییێن بیمەیێ بهایێ بیمەیا کەشتییێن خۆ زێدە کر و راپۆرت دبێژن کو بها نێزیکی 15% هەتا 20% گرانتر بوویە. ژبەر ڤێ ترسێ، هندەک ژ کۆمپانییێن بیانی چالاکییێن خۆ ل کێلگەهێن پەترۆلێ کێمکرن.

بەنکا جیهانی دبێژیت کو پتر ژ 80%ێ بودجەیا ئیراقێ ژ داهاتێ پەترۆلێ دهێت. هەرێما کوردستانێ ژی ب هەمان رێژە پشتا خۆ ب پەترۆلێ بۆ مووچەیێن فەرمانبەران و پرۆژەیێن خزمەتگۆزاری گرێددەت. ئەگەر هنارتنا پەترۆلێ بۆ هەیاما 30 رۆژان رابوەستیت، نێزیکی ئێک ملیار دۆلاران دێ زیان گەهیتە هەرێما کوردستانێ. بۆ نموونە، ئەگەر بهایێ هەر بەرمیلەکێ 75 دۆلار بن و هنارتنا رۆژانە یا 440 هزار بەرمیلان رابوەستیت، سەرجەمێ زیانێ دێ بیتە 990 ملیۆن دۆلار.

ل گەل دەستپێکرنا شەڕی، دو کۆمپانیێن مەزن یێن پەترۆلێ یێن کو ل کوردستانێ کار دکەن، کۆمپانییا DNO و کۆمپانییا Gulf Keystone، پێداچوون د پلانێن خۆ یێن ڤێراگەهشتنێ دا کرن. هەردو کۆمپانییان راگەهاند کو ئەو چاڤدێرییا رەوشێ دکەن. بزاڤ ل کێلگەهێن پەترۆلێ کێمتر بوو و رێژەیا کارکرنا کارمەندێن خۆ گوهۆری. کۆمپانییا Gulf Keystone راگەهاند، کو ئەو بتنێ ل کێلگەها شێخان رۆژانە 44 هزار بەرمیلێن پەترۆلێ بەرهەم دئینن. هەروەسان کۆمپانییا DNO راگەهاند، ئەو ل هەمی کێلگەهێن کوردستانێ رۆژانە نێزیکی 100 هزار بەرمیلان بەرهەم دئینن. وەبەرهێنەرێن جیهانی ب هشیاری چاڤدێری دکر. ئاژانسا ناڤدەولەتی یا وزەیێ (IEA) ژی راگەهاندـ هەر شەڕەک ل رۆژهەلاتا ناڤین دێ ئێکسەر کارتێکرنێ ل سەر بهایێ پەترۆلێ کەت. پێشتر ل سالا 2024ێ دەما ئالۆزی ل دەڤەرێ هەیی، د چەند رۆژان دا بهایێ پەترۆلا برێنت 4 بۆ 6 دۆلاران بلند ببوو.

د ڤی هەیامی دا سەرکرداتییا هەرێما کوردستانێ ب بێدەنگی رویبروی رەوشێ نەبوو، بەلکو رێیا گۆتوبێژان هەلبژارت. سەرۆک نێچیرڤان بارزانی ب بەردەوامی پەیوەندییێن چالاک ل گەل بەغدا، ئەنقەرە و هەڤپشکێن ناڤدەولەتی برێڤەبرن. ئەڤ پەیوەندییە گەلەک د گرنگ بوون، ژبەر کو بۆرییا پەترۆلێ یا ئیراق-تورکیا د دەڤەرێن جودا-جودا دا دەرباز دبیت و پاراستنا وێ د دەما شەڕی دا پێدڤی ب باوەرییێ دناڤبەرا حکومەتان دا هەیە. ژ ئەگەرێ پەیوەندییێن سەرۆک نێچیرڤان بارزانی، رێیا هنارتنا پەترۆلا هەرێمێ هاتە گەرەنتیکرن، د دەمەکی دا کو گەلەک رێکێن دی ل دەڤەرێ هاتبوونە گرتن. تورکیا ب خۆ پشتا خۆ ب پەترۆلا هەرێما کوردستانێ بۆ پالاوتگەهێن خۆ و وی پارەیێ ژ ترانزێتا پەترۆلێ وەردگریت گرێددەت. لەوما هەردو ئالییان ڤیا کو بۆری بەردەوام بیت. ئەڤ هەڤپشکییە یا هاریکار بوو کو هنارتنا پەترۆلێ بەردەوام بیت، ل گەل کێمبوونا ئاستێ هنارتنێ.

هەرێما کوردستانێ ب تنێ نێزیکی 0.4%ێ ژ پەترۆلا جیهانێ بەرهەم دئینیت، کو رێژەیەکا کێمە. لێ چاڤێ بازرگانان ل سەرن، ژبەر کو جهێ وێ گەلەک یێ گرنگە. دەرتەنگا هورمز، کو نێزیکی 20%ێ ژ پەترۆلا جیهانێ تێدا دەرباز دبیت، رۆژانە 21 ملیۆن بەرمیلێن پەترۆلێ تێدا دەرباز دبن. دەمێ ئەڤ دەرتەنگە دکەڤیتە ژێر مەترسییێ، پەترۆلا کوردستانێ ب رێیا تورکیا دبیتە بژاردەیەکا باش بۆ بازارێن ئەورۆپا. بازرگانێن ئەورۆپی د وی هەیامی دا گەلەک پرسیار ل دۆر پەترۆلا هەرێما کوردستانێ کرن، ژبەر کو نێزیکی تورکیا یە و ژێرخانەیا بۆرییا وێ یا بەرهەڤە و گەهشتن ب ڤێ پەترۆلێ نوکە ساناهیتر و بلەزترە. هەرێما کوردستانێ خودانا نێزیکی 45 ملیار بەرمیلێن پەترۆلا یەدەگە. تێچوونا بەرهەمئینانێ هێشتا کێمە و هەڤرکییێ ل گەل بازارێن جیهانی دکەت. ژێرخانەیەکا ئابۆری یا هەیی و پەیوەندییێن وێ یێن سیاسی ژی د چالاکن. ئەڤ بنەمایە د دەما شەڕی دا ژ ناڤ ناچن، بەلکو چاڤەرێی وی دەمی دکەن کو رەوش ئارام ببیت و بەرهەم بزڤرنە سەر بارێ خۆ یێ ئاسایی.

ئاسایشا وزەیێ ل هەرێما کوردستانێ پشتێ ب دو فاکتەرێن سەرەکی گرێددەت: ئێک، ژێرخانەیەکا بهێز، دو، ئەو بزاڤێن دیپلۆماسی یێن کو دشێن ڤێ ژێرخانەیێ د دەما مەترسییێ دا بپارێزن. هەردو ژی پێدڤی ب گرنگیدانەکا بەردەوام هەیە، ب تایبەتی دەمێ دەڤەر هەمی د ئاگرێ شەڕی دا سۆتی.