رۆمان خەلیل رەسوول

شەر ئێک ژ بەرچاڤترین دیاردەیێن دوبارە وێنەکرنا سیستەمێ سیاسی و یاساییە د دەولەتان دا، ئانکو چارچووڤێ وێ بتنێ د بازنەیا لەشکەری دا نامینت، بەلکو دەربازی بازنەیا رەواتییا دەستهەلاتێ و پەیوەندییێن دەولەتێ یێن ناڤخۆی و دەرەکی ژی دبت، جیگیربوونا سیستەمێ سیاسی ب هێزا وێ یا پاراستنا ئاخێ ژ دەستێوەردانێن دەرەکی، رێڤەبرن و کونترۆلکرنا ئاریشە و کێشەیێن نافخۆی یە د بەربەستێن جیوسیاسی دا.

پشتی شەڕێ نوکە یێ ئیران و ئەمریکا، سیستەمێ سیاسی یێ ئیرانێ رویبروى بەربەست وئاستەنگێن مەزن دبت رۆژ بۆ رۆژێ، ئەڤ چەندە ژ دەرئەنجامێ هێز و پەستانا لەشکەری یا ئەمریکا یە ل سەر دەولەتا ئیرانی بۆ نەچارکرنا وێ ژ دەست بەردانا ئەوان ئارمانجێن دەولەتێ یێن دووم درێژ، پشتی کو شەڕ درێژبووی دهێت دیتن دو سیناریۆیێن سەرەکی و ژیواری دهێن نڤیسین بۆ ئەڤی شەڕی و سیستەمێ سیاسی یێ ئیرانی.

 ئێک: کەفتنا سیستەمێ ئیرانی ب تەمامی و ژناڤچوونا وێ.

 دو: لاوازبوونەکا دژوار یا سیستەمی.

 سیناریۆیا ئێکێ ل سەر ئەوێ چەندێ دهێتە ئاڤاکرن کو دەولەتا ئیرانی ب سلامەتی ژ ئەڤی شەڕی دەرکەڤت، بەلێ سلامەتیبوونا وێ ناهێت ئەوێ واتایی کو ئیران بمینت ئیرانا جاران، ئانکو ب هەمی رەنگ و وێنا دەرز دێ کەڤنە سیستەمێ سیاسی د ناڤخۆیا ئیرانێ دا، دێ ئیران ب لاوازی ژ ئەڤێ بەلایێ قۆرتال بیت، ئابۆر، جڤاک، لەشکەری و سیاسی ب هەمى واتا و د هەمى دەرگەهان دا دێ دربێن مەزن ل ئیرانێ کەڤن، د خواندن و شرۆڤەیێن جیوسیاسی دا ئەڤ خالە ب ژیواریتر دهێت دیتن چونکی ئیرانێ شیان هەنە خۆ ل گەل هەمى کاودان و قەیرانان بگونجینیت و سرۆشتێ سیستەمێ سیاسی یێ ئیرانێ هند نازک نینە بۆ ژناڤچوونێ، شەڕ دێ گوهۆڕینێن مەزن ل سەر هێزا لەشکەری یا ئیرانی دیارکەت و ئێخیت بن مەزنترین گڤاشتنان ڤە کو هەتا ئاستەکێ مەزن ب مەرجێن ئەمریکی رازیبن، و ژلایێ ئابۆری، سەرەرایی ئەوان سزایێن نێڤدەولەتی پتر و مەزنتر ئیران دێ ژ قەیرانان نالیت، پشتی خاڤ و شەلەلی بوونا ئابۆرێ دەولەتێ قەیرانێن سیاسی و جڤاکى ژی سەرهلددەن، ئەڤ هەموو دەردە دێ ل سەر ئیرانێ مەزن بن، و ئیران دێ خۆ قورتال کەت ژ ئەڤێ شەڕی، بەلێ گەلەک لاواز دێ مینت، و گورانکارییێن مەزن دێ ل سەر سیستەمێ سیاسی یێ ئیرانێ داهێن.

سیناریویا دوێ ئەوە، پێشبینی دهێت کرن شەڕ بەردەوام بیت هەتا کو بنیاتێ سیستەمێ سیاسی ل ئیرانی ژناڤبچیت و چ شینوارێن کەڤن ل دویڤ خۆ نەهێلیت، ئەڤ سیناریویە ژی نێزک ژیواری یە، نە بتنێ وەک پێشبینیەک، بەلکو ل دویڤ ئەوان خواندن و پێزانینان، ئەنجام و ئەگەرێن شەڕ بەرەڤ دچت زەلال دبیت،  چەند فاکتەرێن دیژى یێن دیار هەنە ئەڤێ سیناریۆیێ پتر ب راستی بۆ مە ددەت دیارکرن، پشتی کو هێزا لەشکەری ب تەمامی ژناڤبچیت و باجەکا مەزن ژ لایێ ستراتیجی بهێت دان، ئێدی سیستەمێ ئیرانی د چاڤێن وەلاتییێن وان دا ب لاوازی و شکەستی دێ هێتە دیتن، و ئەڤ چەندە رێک خۆشکەرە بۆ شۆڕش، کودەتا یان هەر ئالۆزیەکا دی یا مەزن ل سەر دەستهەلاتێ، د مێژوویا سیاسی دا، پتریا جارا، شکەستنا لەشکەری، شکەستنا سیستەمێ سیاسییە. فاکتەرەک دیتر هەیە ئەو ژی ژ ئێکچوون و دابەشبوونا دام و دەزگەهێن حکومی یە، ب تایبەتی د ناڤ دەزگەهێ ئەمنی و سیاسی و لەشکەری دا، هەر دەمێ جیاوازی و ژ ئێک دیربوون د ناڤبەرا چینا دەستهەلاتدار دەرکەفت، و بیر وبووچوونێن جودا سەر ئاڤ کەڤتن، ئەڤ چەندە دبیتە دەرگەهـەک بۆ گوهۆرینێن سیستەمێ سیاسی هەتا ئاستێ ژناڤچوونێ. هێزا گەلی راوەستییان بۆ نینە، ئەگەر ژیان نەما، کەفتنا ئابۆرێ دەولەتێ دێ ڤالاهییەکا مەزن ئێخیت سیستەمێ سیاسی ل ئیرانێ، بەردەوامبوونا رەوشا خراب ژیان و سیاسیەت هەردو خراب دبن، بەرڤرەهبوونا هێزا گەلی و سەرکەفتنا ئەوان ب هاریکارییا دەرەکی و شەری، دەولەت دکەڤت و سیستەمێ سیاسی دهێت گوهۆڕین، و ژناڤدچیت، ئیران ب هەموو رەنگان یا د قویناغەکا دژوار دا دەرباز دبیت، هەر شاشییەکا بچویک دێ گوهۆڕینەکا مەزن ل ئەنجامێن شەری کەت، ب هەموو پیڤەران پێشبینییێن باش بۆ ئیرانێ ناهێن کرن، سەرەرایی هەبوونا چەند خال و فاکتەرێن بهێز، ئیران هەر ب لاواز دهێت دیتن بەرانبەری هێزا ئەمریکا و ئسرائیلێ، بەلێ نابیت بهێت ژبیرکرن، دویماهیک هاتنا شەری د دەمەکێ دا کو نەبووریت ژ هەیڤەکێ، نیشانێن باش هەتا ئاستەکى، خالێن باش ب رێژەیی بۆ شەڕی پتر ژیواری و نێزیک راستییا سیاسی دبیت.