كرێكارێن كوردستانێ فریشتەنە لێ دبێ پهرن
بەلاڤ بکە
كاوار ئيبراهيم ناسر
ئەڤە چ بهلايه ئەم کەفتینێ و چ نههامهتيهكه ئەم ماينه د ناڤ دا، گیانێ وان يا مايه ههلاویستی د ناڤبهرا ئەرد و ئەسمانی دا، لێ گيانێ وان يێ بن ئاخ دبيت، ژبۆ پاريهكێ حهلال زارۆكێن خو دهێلنه ئێتيم و دلێ دايك و باب و كهسوكارێن خو دسوژن، لێ ئاریشه ئهوه كهس خۆ ل ڤى بابهتى ناكهته خودان، مرنا كرێكاران ل دهمێ كاركرنێ، مه فهر زانی پێداچوونهكێ بكهين لسهر ڤى بابهتى و مه بڤى شێوهى دهست بێكر
د دهمهكی دا كو ههرێما كوردستانێ ب گاڤێن بلهز و بهز بەرفرەهبوونا ئاڤەدانی و وهبهرهێنانێ بخۆهڤه دبینیت، ل دهستێ دی دیاردهیهكا نهگۆنجایی و مهترسیدار سهرههلددهت كو گرنگییهكا پێدڤی پێ ناهێتهدان، ئهو ژی مرن و برینداربوونا كرێكارێن ل جهێن كاری نهخاسمه د كهرتێ ئاڤاهی و ئاڤەدانییێ دا. ل پشت تاوهرێن بلند و پرۆژهیێن مۆدێرن، رویدانێن كهفتنێ، شۆرتێ كارهبێ و ههرفینێن ل جهێن كاری دووباره دبنهڤه، ب ڤی رهنگی هندهك جهێن كاری بووینه ژینگههێن پری مهترسی ژ ئهگهرێ لاوازییا پێگریکرنێ ب رێنمایێن سلامهتییا پیشهیی و نهبوونا چاڤدێریهكا پێدڤی ژ لایێ سهندیكایێن كرێكارێن كوردستانێ ڤه.
ل گۆرەی داتایێن سهندیكا و رێكخراوێن مافێن مرۆڤی، ههرێما كوردستانێ د سالا 2025ێ دا مرنا 57 كرێكاران تۆماركرییه، د ههمان دهم دا د چار ههیڤێن ئێكێ یێن سالا 2026ێ دا 24 كرێكارێن دی ژی گیانێ خۆ ژ دهست دایه، ب ڤی رهنگی هژمارا قوربانییان د دهمهكێ كورت دا گههشته 81 كهسان. پرانییا وان گهنج بوون و ب سیستهمێ رۆژانه كار دكر، پرانییا جاران ژی بێی ههبوونا ههڤبهستێن كاری (عەقد) یان چاڤدێریيا سهنديكا كرێكاران يان دهستهبهریا جڤاكی (ضمان اجتماعي) كو مافێن وان ل دهمێ برینداربوون یان مرنێ بپارێزیت.
مرنێن سالا 2025ێ ل سهر پارێزگههـ و ئیدارهیێن سهربهخۆ یێن ههرێمێ ب ڤی رهنگی هاتینه دابهشكرن: 29 حالهت ل سلێمانییێ، 17 ل ههولێرێ، 6 ل دهۆكێ، 3 ل گهرمیان، و ئێك حالهت ل ههلهبجە. ههروهسا خهملاندنێن نهفهرمی یێن سهندیكایان ئاماژێ ب هندێ دكهن كو د ناڤبهرا 600 بۆ 800 پێکان و برینداربوونێن كاری د سالا 2025ێ و ههیڤێن ئێكێ یێن 2026ێ دا هاتینه تۆماركرن، رێژهیهكا مهزن ژ ڤان برینداربوونا ب كهمئەندامبوونا ههمیشهیی یان برینا ئهندامێن لهشی ب دوماهی هاتییه، ئهڤ چهنده ژی رێگرییێ ل گهلهك كرێكاران دكهت كو دیسا بزڤرنه سهر كارێ خۆ.
ئهڤ خهملاندنه پشتبهستنێ ل سهر راستیا مهیدانی دكهن كو دیاردكهت كهرتێن كاری یێن مهترسیدار، ب تایبهتی ئاڤاهی و ئاڤەدانی، پرانییا جاران ل ههمبهر ههر حالهتهكا مرنێ چهندین برینداربوونێن دژوار تۆماردكهن. د ههمان دهم دا، رێژهیهكا مهزن ژ ڤان برینداربوونان د دهرڤهی تۆمارێن فهرمی دمینن ژ بهر كارپێكرنا ب هزاران كرێكارێن بێی چاڤدێریا ئێكسهر یا سهندیكا كرێكاران یان ههڤبهستێن یاسایی و سهیوانا دهستهبهریا جڤاكی.
دهمێ ئهم ڤان ژماران ل گهل مرنێن رویدانێن هاتنوچوونێ (ترومبێلان) ل ههرێمێ هەڤبەر دكهین، دیمهنهكێ وهسا دیاردبیت كو پێدڤی ب راوهستیانێ یه. سهرهرای هندێ كو رویدانێن هاتنوچوونێ ژ ئهگهرێن ههره مهزن یێن مرنێ نه د جڤاكی دا، لێ دهسههلاتێن حكومی د سالێن بۆری دا ب رێكا كامیرێن زیرهك، توندكرنا چاڤدێریا هاتنوچوونێ، سهپاندنا غهرامان و چاكبوونا رێكارێن سلامهتییێ، سهركهفتن ئیناینه د كێمكرنا زیانێن گیانی دا، ب ڤی رهنگی ههرێمێ دابهزینهكا ئاشكرا د هژمارا قوربانیێن رویدانێن هاتنوچوونێ دا بخوهڤه دیتیه ههمبهر سالێن بۆری.
لێ پرسیارا ل ڤێ دهرێ خۆ دسهپینت ئهوه: ئهگهر بشێت مرنێن سهر رێكان ب رێكارێن رێكخستنێ و چاڤدێرییێ ژ لایێ سهندیكایێ ڤه بهێنه كێمكرن، پا بۆچی ههمان رژدی ل جهێن كاری ناهێته بجهئینان؟
گهلهك ژ مرنێن كرێكاران نه ژ ئهگهرێ "قهدهرێ" نه، بهلكو ئهنجامێ ئێكسهر یێ نهبوونا ئامرازێن پاراستنێ یێن سهرهكی نه، وهكی: قایشێن سلامهتیێ (کڵافه)، كلاڤێن پاراستنێ (کاسکێت)، سهقایێن (ئیسکهلاتێن) گۆنجای ل گهل ستاندارتان، راهێنانا پیشهیی و چاڤدێریا تهكنیكی. د ڤی واری دا، راستی گهلهك روونه: كهمتهرخهمی د بجهئینانا رێسایێن سلامهتییێ دا داخوازنامهیهكا ڤهكرییه بۆ كارهساتان، چونكی خهلهتییا ئهڤرۆ د رێكارێن خۆهپاراستنێ دا، دبیت ببیتە تراژیدییا سوبەهی بۆ خێزانهكا كو تاكه خودانێ خۆ ژ دهست ددهت.
یا سهیرتر و ب ئازارتر ئهوه كو پتر ژ 70% ژ قوربانی و برینداران كرێكاران رۆژانهنه كو چ ههڤبهستێن فهرمی نینن، ئهڤ چهنده ژی وە دكهت كو گهلهك كۆمپانی خۆ ژ بهرپرسیاریا یاسایی بدزنهڤه یان خۆ ژ پێشكێشكرنا قهرهبوو و چارهسهریا پزیشكی لاددهن. ل ڤێ دهرێ پێدڤییا بلهز ب كاراكرنا توندتر یا یاسایێن كاری و دهستهبهریا جڤاكی دیاردبیت، و نهبێژین بتنێ راسپارده یان رێكارێن رویكهش بن.
سلامهتیا پیشهیی نه خۆشگوزارانییهكا كارگێری یه و نه ژی بارگرانیهكا دارایی یه ل سهر وهبهرهێنهر و خودان پرۆژهیان، بهلكو ئهو وهبهرهێنانا د مرۆڤی دا، بهرههمهێنان و سهقامگیریا ئابۆری دايه. تێچوونا ئابۆری یا كهمتهرخهمییێ گهلهك مهزنتره ژ تێچوونا خۆه پاراستنێ؛ چونكی برینداربوونا كرێكارهكى ب كهمئەندامبوونا ههمیشهیی، دبیت ههمی خێزانا وی پالپێڤه بنیت بهرهف ههژاری و پێدڤیبوونێ، زێدهباری زیانا بهرههمهێنانێ كو جڤاك ههمی دێ ههلگریت.
ئهزموونان سهلماندیه كو گۆتنا "خوهپاراستن چێتره ژ چارهسهرییێ" نە تهنێ گۆتنهكا بهرهلايه، بهلكو سیاسهتهكا ئابۆری و یاسایی یا سهركهفتی یه. ژینگهها كاری یا تهنا و بێ مهترسی، ژینگهههكا بهرههمهێنهر و سهقامگیره، و ههر پرۆژهیهكێ سلامهتییا كرێكارى نهكهته د پێشهنگییا كارێن خۆ دا، ئهو ب خۆمۆلکرنا زیانێن گیانی، یاسایی و ئابۆری یێن درێژخایهن دكهت.
پاراستنا كرێكارين نه تهنێ پێگیركرنهكا مرۆڤی یان یاسایی یه، بهلكو پاراستنا سهروهتێ نهتهوهیی یه؛ چونكی كرێكار پشكهكه ژ سهرمایێ مرۆڤی یێ كو گهشهپێدانا ئابۆری و ئاڤادانی ل ههرێما كوردستانێ ل سهر دهێته ئاڤاكرن. ههر گهنجهكێ ژیانا خۆ یان ساخلهمیا خۆ ژ دهست ددهت ژ ئهگهرێ كهمتهرخهمییێ ل جهێ كاری، زیانهكا ئێكسهره بۆ وزهیهكا بهرههمهێنهر كو دشياندابوو بهێته پاراستن ب رێكارێن ساده كو ژ كولاڤێ سلامهتییێ دهستپێدكهت و ب ههڤبهستا كاری و دهستهبهریا جڤاكی یا كو كهرامهت و مافان دپارێزیت ب دوماهی ناهێت.
سلامهتی نه درووشمهكه د ههلكهفتنان دا بهێته بلندكرن، بهلكو رهوشهنبیریهكه (فەرههنگهكه) پێدڤیه رۆژانه بهێته پهیرهوكرن؛ چونكی ئهو گیانێن ل جهێن كاری ژ دهست دچن ناهێنه قهرهبووكرن، و گهشهپێدانا راستهقینه ب هژمارا تاوهرێن دهێنه ئاڤاكرن ناهێته پیڤان، بهلكو ب شیانا جڤاكی دهێته پیڤان بۆ پاراستنا وی مرۆڤێ كو وان تاوهران ئاڤا دكهت.
پارێزهرێ راوێژكار
كاوار ئيبراهيم ناسر
