(قاسم کمال عبدالکریم) (ئابۆرناس و مامۆستایێ زانکۆیێ)

جیهانا ئەڤرۆ د قۆناغەکا وەرچەرخانێ دا دەرباز دبیت سەردەمێ پشتبەستنێ بتەمامى لسەر سکتەرێ نەفتێ (پەترۆلا ڕەش) بەرەف دوماهیێ ڤە دچیت، و ولاتێن پێشکەفتی بزاڤا دیتنا ژێدەرێن بەردەوام و کەسک دکەن. هەرێما کوردستانێ هەمبەری پێشهاتەکێ ستراتیژی ل بەرامبەرى هەمەجۆرکرنا داهاتی رزگاربوون ژ ئابۆرێ "رەیعی" (کو تنێ پشتبەستنێ ل سەر داهاتێ نەفتێ دکەت) و چوون بەرەف ئاڤەدانکرنا سێکتەرێن بەرهەمهێنەر وەکو گەشتوگوزار و چاندنێ، پێدڤییەکا گرنگە بۆ پاراستنا پاشەڕۆژا ئابۆرێ نیشتمانی.

د دەمەکێ دا کو کەتوارێ ئابۆری یێ جیهانی و دەڤەرێ هۆشداریێ ددەتە مە کو ئێدی پشتبەستنا بتەمام ل سەر داهاتێ پەتڕۆلێ مەزنترین مەترسیە، هەمەجۆرکرنا داهاتى بۆ خزینەیا حکومەتێ ل هەرێما کوردستانێ بوویە پێدڤییەکا نیشتمانی. ل ڤێرە کەرتی گەشتیاری، ب تایبەتی ل دەڤەرا بەهدینان وەک چەکەکێ ئابۆری یێ بێدەنگ دیار دبیت کو دشێت نەخشێ گەشەپێدانێ ب لایێ ئەرێنی دا بگوهۆڕیت.

سەرەدانا مەیدانی یا سەرۆکێ حکومەتا هەرێما کوردستانێ، مەسرور بارزانی، بۆ پڕۆژەیێن دەڤەرێ، د راستی دا تنێ سەرەدانەکا فەرمی نەبوو، بەڵکو "پەیامەکا رۆنا ئابۆری بوو". ئەڤ پێشڤەچوونه دگەهینیت کو گەشتیاری ل لایێ بلندا دەسهەڵاتێ ئێدی نە تەنێ کەرتەکێ لاوەکی یە، بەلکو ل سەرێ لیستا کارنامەیا هەمەجۆرکردنا ژێدەرێن داهاتی یە (Economic Diversification).

ئەڤ چەندە د کەتوارێ نوکە یێ سالا 2026ێ دا، ب چەند ئامار و راستیێن بەرچاڤ دهێتە سەلماندن:

1-  بەزین د ئامارێن گەشتیاری دا: ل گۆرەی داتایێن نوکە، رێژەیا هاتنا گەشتیاران بۆ دەڤەرا بەهدینان سال بۆ سالێ د بلندبوونێ دایه. لێ یا گرنگتر ئەوە کو گەشتیاریا ناڤخۆیی هاتیە گۆڕین بۆ گەشتیاریا نیڤ و دەولەتی ئەڤ چەندە داهاتێ دراڤێ دەرەکی (کاش) د بازاڕێن خۆماڵی دا زێدە دکەت و بزاڤێ د ئێخیتە د ناڤ بازارێن دهۆک و قەزاییێن وێ دا.

2-  پەیام بۆ وەبەرهێنەران (پالپشتیا راستەقینە): ئامادەبوونا سەرۆک وەزیران د ناڤ جەرگێ ڤان پڕۆژەیان دا، مەزنترین نامەیا پشتڕاستکرنێ یە بۆ کەرتی تایبەت و وەبەرهێنەرێن خۆماڵی و بیانی. ئەڤ چەندە دبێژیتە وەبەرهێنەری: "سەرمایێ خۆ بێ ترس بێخە د کەرتی گەشتیاری دا، چونکی یاسایێن ئاسانکاریێ و پشتەڤانیا حوکمەتێ د پشت تە دانە".

3- گوهۆڕینا دیمۆگرافی و کێمکرنا بێکاریێ: د نوکە دا، پتر ژ 70% ژ ستاڤێ کارمەندێن پڕۆژەیێن گەشتیاری ل دەڤەرێن چایی، گەنجێن گوند و قەزایێن دەوروبەرن. ئەڤە رامانا هندێ ددەت کو گەشتیاری رێگرە ل کۆچکرنا خەلکێ گوندا بۆ باژێڕان و داهاتەکێ راستەوخۆ دگەهینیتە خێزانێن دەڤەرێ.

• رەهەندێن سیاسی و ئابۆری یێن سەرەدانا سەرۆکێ حکومەتێ بۆ دەڤەرێن گەشتیاری

سەرەدانێن مەیدانی یێن سەرۆکێ حکومەتێ (مەسرور بارزانی) بۆ هاڤینگەهـ و دەڤەرێن گەشتیاری یێن کوردستانێ (وەک هاڤینگەها گەلیێ شێرانە و سەیرانگەهێن دهۆک، زاخۆ و دەڤەرێن جیاواز)، پەیامەکا سێ رەهەندی یا گرنگ دگەهینیت:

• ل سەر ئاستێ ئابۆری: نیشاندانا پشتگیریەکا بهێزە بۆ کەرتی تایبەت و راکێشانا وەبەرهێنەرێن بیانی و ناڤخۆیی بۆ ناڤ سکتەرێ گەشتوگوزارێ.
• ل سەر ئاستێ سیاسی و ئەمنی: سەلماندنا وێ چەندێ یە کو کوردستان وەک ئاسویەکا ئارام و سەقامگیر د ناڤچەیەکا پڕ سەقامگیردا مایە، چونکی گەشتیاری بێی ئەمنییەت گەشە ناکەت.
• گەشتوگوزارا ناڤخۆیی: هاندانا ولاتیانە بۆ گەشتکرنێ د ناڤخۆیا هەرێمێ دا، کو ئەڤە دبیته ئەگەرێ ئینانا دراڤێ بیانی (سەرمایە) د ناڤخۆیا ولاتی دا و گەشەپێدانا ئابۆرێ دەڤەرێن دوورەدەست.

•  پێشنیار و ئامۆژگاری بۆ خودانێن جهێن گەشتیاری (بۆ پاشەڕۆژەکا گەشتر)

دا کو ئەڤ "زێڕێ ڤەشارتی" ب دروستی بهێتە کێشان، پێدڤییە خودانێن پڕۆژێن گەشتیاری ئەڤان خاڵان بجهـ بینن:

1. پێشکێشکرنا خزمەتگوزاریا ب کوالێتی و بهایێ گونجاو: دوورکەفتن ژ گرانکرنا بهایان د وەرزێن گەشتێ دا، چونکی ئەڤە گەشتیاری دلشکەستى دکەت و جارەکا دی نازڤریتە وى جهى.
2. پاراستنا پاقژی و ژینگەهێ: کانی و سرۆشتێ کوردستانێ سەرمایێ سەرەکی یێ پڕۆژێن هەوەنە، پاراستنا وان دەرگەهێ بەردەوامییا کارێ هەوەیە.
3. پەرەپێدانا شیانێن کارمەندان: راهێنان پێکرنا گەنجان ل سەر چەوانیا پێشوازییکرن و رەفتارکرنا شارستانی دگەل گەشتیارێن بیانی و ناڤخۆیی.
4. بکارئینانا تەکنۆلۆژیایێ: دابینکرنا سیستەمێ حجزکرنا ئۆنلاین و پۆستکرنا وێنە و ڤیدیۆێن سەرنجڕاکێش ل سۆشیال میدیایێ بۆ ناساندنا جهێن خۆ.

• شۆڕشا گەشتوگوزارێ: شیکاریەکا بەراوردکاری (نەفت بەرامبەر گەشتوگوزار)

بۆ تێگەهشتن د گرنگیا ڤێ وەرچەرخانێ دا، فەرە هەردوو سکتەران د تەرازوویەکێ دا بەراورد بکەین:

خالێن بەراورد

سکتەرێ نەفت و گازێ (پەترۆلا ڕەش)

سکتەرێ گەشتوگوزارێ (سروشتێ کەسک)

بەردەوامی (Sustainability)

ژێدەرەکێ دەمکى  یە و دێ رۆژەکێ هێت ژنافبرن.

ژێدەرەکێ بەردەوامە و چو جاران ژنافچوون بۆ نینە.

کارتێکرنا ژینگەهی

دەڤەرێ تووشی پیسبوون و گۆڕانکاریا سەقایی دکەت.

دۆستێ ژینگەهێ یە و دۆل و چیا و کانیان دپارێزیت.

دەرفەتێن کار (Job Creation)

پێدڤی ب پپسپۆڕێن بیانی و کەرەستێن گرانبەها هەیە.

هەزاران دەرفەتێن کارى بۆ گەنج و دەرچوویێن ناڤخۆیی دابین دکەت.

سەقامگیریا بهای

بهایێ نەفتێ د بازارێن جیهانی دا یێ ناجێگیرە.

داهاتەکێ جێگیرتر و ئێکسەر دکەتە د گێفانا وڵاتیان دا.

کوردستان خودان خەزێنەکا بێ سنۆر یا سرۆشتی یە. دەمێ وێ هاتیە کو چاڤێن مە ژ بیرێن نەفتێ بهێنە وەرگێڕان بۆ سەر لووتکەیا چیا و کانیا ئاڤێن مە، چونکی ئەڤە ئەو زێڕێ راستەقینە یە کو نفشێ داهاتى بۆ کوردستانێ بژیت.